3.1 Seslendiriliþleri bakýmýndan sözcükler
Kürtçe sözcükler, seslendiriliþleri bakýmýndan tek ve çok heceli sözcükler olmak üzere ikiye ayrýlýrlar:

3.1.1Tek heceli sözcükler (Peyvên yekkîte)
av (su), nan (ekmek), baþ (iyi), çem (çay, ýrmak), sor (kýrmýzý), got (dedi), jîn (yaþam)

3.1.2 çok heceli Sözcükler (Peyvên pirrkîte)
agir (ateþ), nîþtiman (vatan), derman (ilaç), vejîn (diriliþ), velîstin (þoke olmak, bayýlmak), veniþtin (konmak), hilpekiyan (sýçramak, hoplamak, fýrlamak)

3.2 Yapýlarý bakýmýndan sözcükler
Yapýlarý bakýmýndan sözcükler üçe ayrýlýrlar:

3.2.1 Basit sözcükler (peyvên basît)
3.2.2 Türemiþ sözcükler (peyvên pêkhatî)
3.2.3) Bileþik sözcükler (peyvên hevedudanî)

3.2.1 Basit sözcükler (Peyvên basît): Dilde özgün haliyle varolan, her-hangi bir ekle türetilmemiþ ya da birden fazla sözcüðün birleþiminden oluþmamýþ olan sözcüklere basit sözcükler (peyvên basît) denir.
Örnek: dar (aðaç), çiya (dað), zevî (tarla), gir (tepe), bir (götürdü), aþ (deðirmen), ber (ürün), reþ (siyah)

3.2.2 Türemiþ sözcükler (Peyvên pêkhatî): Bir sözcüðün önüne, arkasýna ya da hem önüne hem de arkasýna ek getirilerek oluþturulan sözcüklere türemiþ sözcükler denir.

3.2.2.1 Önek(pêþpirtik) lerle sözcük türetimi: önek (pêþpirtik) ve kimi edatlarla sözcük türetimi: Bunlar bir sözcüðün önüne bi-, , di-,da-, hil-, ra-, der-, ve-, wer-, lê-, jê-, pê-, ve vê- önekleri(pêþpirtik) ve , bê, ne, na, ni, me edatlarý getirilerek türetilen sözcüklerdir. Örnekler:

bi-
a) bibext (güvenilir), bixêr (hayýrlý), bibav (babalý), biber (verimli, ürünlü)
b) biçe! (git), bibêje! (söyle), bixwe! (ye), binivîse! (yaz)

bê-
bêbext (güvenilmez, kalleþ), bêxêr (hayýrsýz), bêbav (babasýz, kalleþ), bêber (ürünsüz, verimsiz)

ne-
a) nexweþ (hasta), neqenc/nebaþ (kötü), nerast (yanlýþ, doðru olmayan)
b) nediçû (gitmiyordu), neçû (gitmedi)

na-
naçe (gitmiyor), nabêje (demiyor), nanivîse (yazmýyor)

ni-
nizane (bilmiyor), nikare (yapamaz, edemez)

me-
meçe (gitme), mebêje! (söyleme), mexwe! (yeme), menivîse (yazma)

di-
diçe (gidiyor), diçû (gidiyordu), dinivîse (yazýyor), dikeve (düþüyor).

da-
dakeve! (in), damekeve! (inme), danakeve (inmiyor), dadikeve (iniyor), daket (indi), daneket (inmedi).

hil-
hilkiþe! (yukarý çýk), hilmekiþe! (çýkma), hilnakiþe (çýkmýyor), hildikiþe (çýkýyor), hilkiþiya (çýktý), hilnekiþiya (çýkmadý), hilawîstin (asmak), hilgirtin (yüklenmek, taþýmak).

ra-
rahêje! (tut, al), ramehêje! (tutma), ranahêje (tutmuyor), radihêje (tutuyor), rahiþt (tuttu), ranehiþt (tutmadý), rakirin (kaldýrmak), razan (uyumak), raxistin(sermek)

der-
derkeve! (dýþarý çýk), dermekeve! (çýkma), dernakeve (çýkmýyor), derdikeve (çýkýyor), derket (çýktý), derneket (çýkmadý), derxistin(çýkarmak), derbûn (deþilmek), derkirin (deþmek).

ve-
veke! (aç!), vemeke! (açma!), vekeve (uyu!), vede (eþ!), vegirtin (iþgal etmek/germek), veniþtin(konmak), veriþiyan (kusmak).

wer-
wergire! (geri al), wermegire! (geri alma), wernagire (geri almýyor), werdigire (geri alýyor), wergirt (geri aldý), wernegirt (geri almadý), wergeriyan(çevirilmek), wergerandin (çevirmek).

vê-
vêkeve! (tutuþ), vêmekeve! (tutuþma), vênakeve (tutuþmuyor), vêdikeve (tutuþuyor), vêket (tutuþtu), vêneket (tutuþmadý)

3.2.2.2 Sonek (paþpirtik)lerle sözcük türetimi: Sonek(paþpirtik)lerle sözcük türetimi: Bunlar, bir sözcüðün sonuna -ik, -ek, -ok, -k, -î/yî, -dar, -van, -baz, -bend, -(e)war, -(e)wer, -saz, -mend, -istan, -dan, -dan+k, -geh, -in/yin, -an/-yan, -în, -iyan, -kî, -eî, -hî, -ayî/-ahî, -anî, -ane ve -tî, -(y)ê,-(y)in, -(y)em, -(y)emîn gibi sonekler getirilerek türetilen sözcüklerdir.

Örnekler:
-ik berxik (kuzucuk), keçik (kýz çocuk), kurik (erkek çocuk), malik (oyuncak ev), gulik (püskül), girik (tepecik), rindik (yumurcak, sempatik, güzel)

-ek a) virek (yalancý), serek (önder, baþkan), dizek (hýrsýz), çilek (aç gözlü), kulek (topal), bizdonek (ödlek, korkak), gezek (diþlek), birrek (testere), qelîþtek (çatlak, yarýk), piþtek (seki), çironek (oluk), sivîrnek/sîvonek (dam saçaðý)

b)malek(bir dam), merivek(bir adam), jiyanek(bir yaþam), bizdonekek(bir korkak), gezek(bir lokma), gezekek(bir diþlek)

-ok gerrok (seyah, gezgin), feqîrok (zavallý, dilenci), xapînok (kandýrýcý), revok/bezok (koþma yeteneði olan), gezok (diþlek) bîhnok (koku salýcý), qelînok (kavurma sacý), lîstok (oyuncak), xelasok (bir iþ ya da þeyin sonu, bitme aný), keribok (çabuk kýzan, kinci)

-k reþreþk (çöreotu), xaþxaþk (gelincik), çirçirk (aðustos böcegi), serþok (banyo)

-î/yîa) avî (sulak), bejî (kurak), havînî (yaza ait), beravî (çamaþýr yýkayýcýsý)
b) reþî (siyahlýk), xweþî (esenlik), germî (sýcaklýk), sarî (soðukluk), erzanî (ucuzluk), nêrî (erillik), dirêjî (uzunluk), çêyî (iyilik), qencî/baþî/çêyî (iyilik)
c) Tirkî (Türkçe), Kurdî (Kürtçe), Erebî (Arapça), Ýngilîzî (Ýngilizce)
ç) Ertûþî (Ertuþlu), Kîkî (Kikanlý), Botî (Botanlý)
d) Diyarbekirî (Diyarbakýrlý), Dêrsimî (Dersimli)
e) Kevirî (taþtan), hesinî (demirden)
f) çavî (göze), destî (tutak)
g) xulamî (kölelîk, hizmetkarlýk), tiralî (tembellik), hemalî (hamallýk), þagýrdî (çýraklýk, öðrencilik), xêvî(þapþallýk)

-dar birîndar (yaralý), evîndar (aþýk), guhdar (dinleyici), sermiyandar (sermayedar), serdar (önder, baþkan).

-van þývan (çoban), gavan (sýðýrtmaç), bêrîvan (süt saðýcý), nêçîrvan (avcý), dergevan (kapýcý, kapý nöbetçisi)

-baz rimbaz (mýzrakçý), canbaz (sirk artisti, hayvan tüccarý), fêlbaz (hilebaz), sihêrbaz (sihirbaz), kufurbaz (küfreden)

-bend sazbend (çalgýcý, sazcý), nalbend (nalcý), solbend (ayakabý tamircisi)

-(e)WAR xwendewar (okumuþ), nexwendewar (okumamýþ, analfabet) bextewar (mutlu, bahtiyar)

-(e)wer bîrewer (aydýn, göngürmüþ, anlayýþlý), Kurdewer (Kürtçü).

-saz didansaz (diþçi), çeksaz (silah yapýmcý ve tamircisi), dermansaz(ilaç yapýmcýsý).

-mend hunermend (sanatkar), dewlemend (zengin), aqilmend (akýldanýþýlan).

-istan Kurdistan, Turkistan, daristan (orman), gorristan (mezarlýk), moristan (karýnca yuvasý), þaristan (kent, kentsel alan), berristan (geniþ karasal alan).

-dan kevçîdan (kaþýklýk, kaþýklarýn konulduðu yer), guldan(vazo, saksý), derdan(kap, lazýmlýk).

-dan+k xwelîdank ( kül tablasý), xwêdank (tuzluk), derzîdank (iðnelik)

-geh wargeh (barýnak), þargeh (gizlenen yer, sýðýnak), nîþangeh (hedef, niþan alýnan yer), kargeh (fabrika).

-(y)in hatin (gelmek), gotin (söylemek), þûþtin (yýkamak), çûyin (gitmek), zayin (doðmak, doðurmak).

-în a) çirîn (yýrtýlma), girîn (aðlama), birrîn (kesme, kesmek)
b) kevirîn (taþtan), darîn (aðaçtan), goþtîn (etten), zêrîn (altýndan), ka-xetîn (kaðýttan)<

-îyan girîyan (aðlamak), çirîyan (yýrtýlmak).

-andin nivîsandin (yazmak), razandin (uyutmak), çirandin (yýrtmak). - (y)an a) razan (yatmak), kolan (kazmak)
b) duduyan (ikinci), çaran (dördüncü), dehan (onuncu)
c) karan (oðlaklar, oðlaklarý, oðlaklara), pirtûkan (kitaplar, kitaplarý, kitaplara), merivan (insanlar, insanlarý, insanlara).

-kî a) devkî (sözlû) nivîskî (yazýlý), Kurdkî (Kürtçe), Zazakî /Demilkî/Kirdkî (Zaza lehçesi)

b) kevirkî (taþça, taþ gibi), serserkî (baþaþaðýca), dînkî (delice)

-wî bawî (romatizmalý), rêwî (yolcu), kîmyewî (kimyasal).

-hî þahî (þenlîk).

-ayî/ahîronayî/ronahî (aydýnlýk), reþayî/reþahî (karartý), sorayî/sorahî (kýzýllýk),berayî/berahî(enlik, enine)

-anî jinanî(kadýnlýk), mêranî(yiðitlik).

-ane jinane (kadýnca), mêrane (yiðitçe), piranî (çoðunluk).

-(y)ê dawiyê/paþiyê(sonra, sonuncu), pêþiyê(ilk, önce).

-(y)in merivin, karin, bayin, jîyin

-tî doktortî (doktorluk), mêrtî (kocalýk), jintî (karýlýk), hevaltî (arkadaþlýk), biratî (kardeþlik), cîrantî/cînartî (komþuluk)

-(y)ê dawiyê/paþiyê(sonuncu) duduyê(ikinci), çarê(dördüncü)

-(y)in merivin(kimi adamlar), karin(kimi iþler), bayin(kimi rüzgarlar)

-(y)em yekem(birinci), duyem(ikinci), çarem(dördüncü)

-(y)emîn yekemîn(birinci), duyemîn(ikinci) çaremîn(dördüncü)

3.2.2.3 Bileþik sözcükler (Peyvên hevedudanî) : Birden fazla sözcüðün birleþmesiyle oluþan sözcüklere denir.

3.2.2.3.1 Ýsimlerden oluþan bileþik sözcükler:

Örnekler:
darsimaq (sumak aðacý), darhinar (nar aðaçý), jinbira (kardeþ karýsý), pismam/kurap/kurmam (amacaoðlu), dotmam/keçap (amca kýzý), kundirmast (bir çeþit kabaklý yoðurtlu yemek), þorbeþîr (süt ve pirinç karýþýmýndan yapýlan çorba), avdew (suyu bol olan ayran), gulþîlan (yaban gülü, kuþ burnu)

3.2.2.3.2 Ýsim ve sýfatlardan oluþan bileþik sözcükler:

a) isim+sýfattan oluþan sözcükler.

Örnekler:
mêr+xas =mêrxas (yiðit), poz+bilind =pozbilind (burnu havada olan, kibirli), enî+beþ =enîbeþ (beyaz alýnlý, alný akýtma hayvan), dil+reþ =dilreþ (kýskanç, kinci), ser+hiþk=serhiþk (inatçý), kezî+zer =kezîzer (sarýþýn), xwîn+germ = xwîngerm (heyecanlý adam).
b) sýfat+isimden oluþan sözcükler.

Örnekler:
sor+gul= sorgul (kýrmýzý gul), bed+bext=bedbext (mutsuz, kötü talihli), germ+av=germav (ýlýca).
3.2.2.3.3 Ýsim ve fiil kökü ya da sýfat ve fiil kökünden oluþan bileþik sözcükler:

Bu konunun daha iyi anlaþýlmasý için Kürtçede fiil kökleri ile ilgili kýsa bir açýklama yapmakta yarar var. Kürtçede fiil çekiminde kullanýlan iki çeþit kök vardýr. Bunlardan birincisi, þimdiki ve gelecek zaman ile emir kipinde kullanýlýr. Ýkincisi ise geçmiþ zamanla ilgili çekimlerde kullanýlýr. Ýfade kolaylýðý açýsýndan, bunlara birinci ve ikinci grup kökler diyeceðiz.

Örnek:

Mastar gotin kuþtin -

I. grup bêj: bibêje dibêjim dê bibêje kuj: bikuje dikujim mekuje

II. grup got: digot bigota kuþt: dikuþt kuþtibû bikuþta

Bu açýklamadan sonra isim ve fiil köküyle ya da sýfat ve fiil köküyle oluþan sözcükleri ele alalým.

a) isim/sýfat+geçiþli fiilin I. grup kökü ile oluþan sözcükler:

Örnekler:
azadî+xwaz=azadîxwaz (özgürlükçü), ziv+ker (fiilin eski halinde "r" harfi vardýr, zamanla düþmüþtür) =zivker (kuyumcu), mêr+kuj =mêrkuj (katil, cani), rê+bir=rêbir (yol kesen), dûr+bîn =dûrbîn (dürbün), hûr+bîn =hûrbîn (mikroskop) deng+bêj =dengbêj (türkücü, ses sanatçýsý), xwîn+rêj =xwînrêj (kan dökücü, zalim), rê+ber(fiilin eski halinde "r" harfi vardýr, zamanla düþmüþtür) = rêber (rehber), kar+ker(fiilin eski halinde "r" harfi vardýr, zamanla düþmüþtür) =karker(iþçi).

b) isim/sýfat+geçiþsiz fiilin II. grup kökü ile oluþturulan sözcükler:

Örnekler:
Ro+hat= Rohat(özel isim), nû+hat = nûhat(yeni gelme), zû+hat=zûhat (erkenci) c) isim/sýfat + bazý geçiþli fiillerin II. grup kökü ile de sözcük oluþturulabilir.
rast+go=rastgo (doðru sözlü), xweþ+go =xweþgo (hoþ sohbet, tatlý sözlü), kar+kir =karkir (çalýþkan), xwîn+xwar =xwînxwar (kýyýcý, sömürücü), reþ+kir =reþkir (karartan)

3.2.2.3.2 Bileþik fiillerin mastar halinden oluþan isimler: Kurmanccada fiillerin mastar hali ayný zamanda o eylemin ismidir. Bileþik fiillerin mastar hali isim iken tek sözcük olarak yazýlýr. Örnek: ser þuþtin (baþ yýkamak), serþûþtin (baþ yýkama), reþ kirin(karartmak, siyahlaþtýrmak) reþkirin (karartma), serjê kirin(baþ kesmek), serjêkirin (baþ kesme)

Ek açýklama: Basit, türemiþ ve bileþik sözcüklere birden fazla önek ya da sonek getirilerek de bileþik sözcük yapýlabilir.

Örnekler:

ve+ne+girt+in =venegirtin (iþgal etmemek, germemek), ser+xweþ+î =serxweþî (sarhoþluk), xêr+ne+xwaz+î =xêrnexwazî (iyiliðini istememe), pis+mam+tî = pismamtî (akrabalýk, amcaoðlu olma durumu), hil+perik+andin =hilperikandin (havaya uçurmak), mêr+ne+li+mal+k =mêrnelmalk (bir çeþit yemek)

3.3 Anlamlarý bakýmýndan sözcükler þu on gruba ayrýlýr:

1) isim (nav)
2) sýfat (hevalnav)
3) zamir (cînav)
4) fiil (kar)
5) edat (daçek)
6) baðlaç (gîhanek)
7) harf-ý tarif, artikel (veqetandek)
8) ünlem (bangnîþan)
9) zarf (hevalkar)
10) sayý sözcükler (hejmarnav)

VEGERE SERÊ PIRTÛKÊ