Ji edebiyata
Danîmarkî
Keçika
kibrîtfiroþ
Çi qas sar bû...
Þevine hiþkesahiyê... Berf dadiket, pê
re jî tariya þevê. Þeva salê ya
pêþîn bû. Sibetirê sersal...
Di vê þeva
sar de, keçikeke piçûk di nava kuçe
û kolanan de digeriya... Pêxwas û serqot. Gava
terka mala xwe da, þekalin bi pê bûn; lê
bi kêrî wê nedihatin. Ew pêlavine diya
wê bûn. Pêlavine kevin lê fireh. Gava
keçikê, bi lez, ji ber erebeyekê xwe dida alî
ew winda kiribûn. Keçik li wan geriya, lê ew
peyda nekirin. Sêwlekekî fereka wan payda kir û
ew ji erdê hilanî. Lê temaþa kir, kenîya
û got:
-Gava ji min re zaro çêbûn ez ê ji wan
re bi vê þekalê landikekê çêkim.
Keçika kibrîtfiroþ
bi piyên xwe yên werimî û morbûyî,
di nava berfê de diçû li rizqê xwe digeriya.
Di berwanga wê de pakêtine kibrîtan hebûn
û elbikek bi desta ve bû. Lê bûbû
þev û hêj tiþtek nefirotibû. Birçî
bû, diranên wê dirikrikîn, ji xurtiya
sermayê ruyê wê diqermiçî.
Kuliyên berfê
diketin ser keziyên wê yên þeh û
di pora wê ya gungilî û hûrgurpik re diçûn.
Lê tê de nediheliyan; li serê diqerisîn.
Heçko xwîna keçikê jî cemidî
bû.
Ji pencereyên xaniyan ronîke þîn a li
kuçan diherikî û bîhna qazên biraþtî,
þîva þeva sersalê li hewayê belav
dibû. Belê þeva sersalê bû.
Keçikê dida aqilê xwe, nizanibû çi
bikira. Vegere malê. Newêribû. Hêj tiþtek
nefirotibû. Çawa destvala wê vegeriya malê?
Wê ji bavê xwe re çi bigota? Dizanîbû
ku bavê wê wê jê bibpirsiya, „te
çiqas firotin¾. Gava jê re bigota „min
tiþtek nefirot¾, kalo dê li wê bidaya.
Bi van raman û
texmînan keçik ket navbera du xaniyan û xwe
bi taldeya xaniyekî bilind ve girt. Heçko ew der
talde bû û xurtiya sermayê lê diþikiya.
Ma xaniyê wan ji derve, ji taldeya vî xaniyê
mezin û depdepe germtir bû?
Ma xaniyê wan çi bû? Koxikek, ji her derê
qulêr... Qulên koxikê bi ka û kincikan
girtibûn. Lê bayê kanûnan tê re
dihat û carina ew ji qula derdixistin, tavêtin erdê
û baranê jî bi xwe re dixiste hundurê
koxikê.
Keçikê li destên xwe yên bêgoþt
û terikî dinihêrî. Hestiyokên destên
wê di çermê wê re xwiya dikirin.Qey çerm
ji ser de ketibû.
Tiþtek hate bîra keçikê. Kibrîtek
vêxista û di rivîniya wê de xwe germ bikira
çi dibû? Newêribû... Lê piþtî
mideyekî bêyî ku bide aqilê xwe kibrîtek
ji qutîyê kiþand û ew li teniþta
elbikê þidand... xirç.. Çi ronahîke
geþ!.. Çi germiyeke þêrîn.. Destên
xwe yên qerisî li pêta kibrîtê gerand.
Di germayiya wê kibrîtê de, te digot qey canê
wê yê mirî vejiya.
Sehwîrin didîtin. Digot qey li ber sobeyeke çînî
û li ser doþekan rûniþtiye. Çi
qas lê germ bûbû. Kir ku lingên xwe ji
biêxe ber wê sobê wan jî germ bike. Lê
sobe ji niþkekê ve winda bû. Kibrît vemiribû.
Li destên xwe nihêrt. Tiþtekî di nava
tiliyên wê de reþ dikir...Rijika kibrîtê.
Keçikê kibrîteke din vêxist. Dîwarê
xaniyê mezin di ber ronahiya wê de qey bûbû
pîpoqek. Bînahiya mirov tê re diçû
digihîþte heta saloneke biheþmet. Di orta salonê
de maseyeke xwarinê xwiya dikir. Li ser maseyê, di
nava lengeriyeke isfehanî de qazekî biraþtî
hebû kêr li piþta wê daçikandibûn.
Niho wê bihatana bi kêrê ew perçe bikirana
û li mêvanan lêkvekirana. Lê welê
nebû. Qazê xwe ji masê zer kir, daket erdê
û berê xwe da keçikê...
Kibrît vemirî. Di pêþiya keçikê
de ji dîwarekî stûr pê ve tu tiþt
ne mabû.
Keçikê kibrîteke din vêxist. Nihêrtinên
keçikê dîsan di dîwêr re çûn.
Ma ne þeva sersalê bû. Qirdikek çêkiribûn
û li dorê diyariyin danîbûn. Bi sedan
find vêketî bûn. Çi temaþeyeke
cazîbedar! Keçikê kir ku destê xwe dirêjî
wan bike.... Kibrît vemirî, dîwarên stûr
ketin ber çavên keçikê. Bi tenê
find bi hewa diketin û qesta ezmên dikirin. Gava digihaþtin¼ê
dibûn sitêrk.
Yek ji wan stêrkan ket û weka stêrkeke peqok
li sînga ezmên xeteke sor kiþand û winda
bû. Keçikê got: „Yek dimire.¾
Belê, dapîra wê jê re digot, „gava
stêrkek dikeve, canek ber bi Xwedê dibe¾. Ax
ew dapîra delal, mirova tekane ya ku jê re qenc bû.
Heyhat stêrka wê jî ketibû.
Keçikê kibrîteke din vêxist û ew
da ber dîwêr. Vê carê çi bibîne?..
Dapîra xwe. Keçikê xwe avête hembêza
wê, da ber qîran û got: „ Dapîra
min! Dadika min, min zûka bi xwe re bibe. Ez dizanim heke
kibrît vemirî, ez te jî, wek soba çînî,
qazê biraþtî û qirdikê sersalê,
te dapîra xwe jî dê winda bikim¾.
Keçikê
li pey hev kibrîtên di elbikê de hemî
vêxistin; ku dapîra xwe wenda neke. Dapîra xwe
tu carê ev çend spehî û dilovan nedîtibû.
Di ronahiya pêtên kibrîtê de dapîrê
neviya xwe kir hembêza xwe; her du bi perwaza milyaketan
ber bi ezmanê jorîn firiyan. Ew çend bi hewa
ketin ku nema bi serma û birçîtiyê dihesiyan.
Gihaþtibûn nik Xwedê.
Sibetirê emeleyên belediyê gava kuçe
û kolan reþ dikirin, di navbera du xaniyan de keçikek
dîtin. Keçik li erdê rûniþtibû
hinarîkên wê sor dikirin, kenekî zîvariyê
di ser lêvên wê re diqeliqî. Keçik
mirî bû ji sermayê qufilî... Di þeva
sersalê de emirê Xwedê kiribû.
Dema ku tavika roja sersalê dida cendekê wê
yê hûr xelk lê diciviyan û ew seh dikirin.
Di nava tiliyên wê de darikeke kibrîtê
ya vemirî reþ dikir. Elbikeke vala li rex cendekê
keçikê bû. Xelkê digot:
-Dixwest xwe bi kibrîtê germ bike, lê...
Lê ew tiþtên sipehî, yên ku keçikê
þevêdî dîtibûn, nedihate bîra
tu kesî. Dîsan kesî nedizanî, çawan
û bi çi awayî, di himbêza dapîra
xwe de pê li roja salê ya pêþîn
kiribû.
Dihok: 8-ê Îlona
1943-yê
Biþarê Segman
Vagere
RÛPELÊ
PIÇÛKAN