En anlamlý iki armaðan

Mûrad Ciwan

Kürt gazetciliðinin 100. yýldönümü dolayýsýyla bu yýl yapýlan çalýþmalarýn baþýnda gelen iki esere dikkat çekmek istiyorum. Biri Mehmet Emin Bozarslan'ýn Kürd Teavün ve Terakki Gazetesi adlý trankripsiyon çalýþmasý, diðeri de Malmîsanij'ýn Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti ve Gazetesi adlý eseridir. Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti yüzyýlýmýzýn baþýnda, 19 Eylül 1324(1908)'te kurulan ilk yasal Kürt örgütü, Kürt Teavün ve Terakki Gazetesi de onun yayýn organýydý. Yasal olarak haftada bir yayýnlanýyordu. Ålk sayýsý 5 Aralýk 1908(Hicri Zilkade 1326)'de çýktý. Gazete, Kürdistan gazetesinin geleneðini izleyerek her sayýda sayfalarýnda Kürtçe ve Türkçe yazýlara yer vermekteydi.
Bozarslan, Kürt Teavün ve Terakki Gazetesi'nin bugüne kadar varolduðunu bildiðimiz tüm sayýlarýný(tümü dokuz sayý) Arap harflerinden Latin harflerine çevirerek hem orijinallerinin týpkýbasýmýný, hem de onlarýn Latin harflerine olan çevirilerini kitaba almýþ. Böylece Arap alfabesini okuyamayan okuyucular o dönemin Kürtlerle ilgili Osmanlýca ve Kürtçe metinlerini okuyabilme olanaðýna kavuþuyorlar. O dönemin Kürtçesiyle günümüz Kürtçesi arasýnda büyük farklýlýklar olmadýðý için okuyucular Kürtçeyi anlamakta zorluk çekmiyor. Bozarslan bunu gözönünde bulundurarak Kürtçe metinleri sadeleþtirme gereði duymamýþ. Ancak Osmanlýca ile bugünkü Türkçe arasýndaki büyük farklardan hareketle, Osmanlýca bütün metinleri bugünkü Türkçeye çevirerek kitaba yerleþtirmiþ. Ayrýca gerekli gördüðü yerlerde tarihler, adlar, deyim ve sözcüklerle ilgili olarak açýklayýcý dipnotlar koymuþ.
En son olarak da çalýþmasýnýn baþýna gazetenin sayýlarý, içeriði, yazarlarý ve kendi çalýþmasýyla ilgili Kürtçe ve Türkçe bir önsöz yerleþtirmiþ. Eser, bu haliyle hem Kürt Teavün ve Terakki Gazetesi'ni günümüz okuyucusuyla tanýþtýrýyor, hem de Kürt tarihi araþtýrmacýlarýný birinci elden belgelere ulaþtýrýyor, deyim yerindeyse yemeði piþirerek önlerine koyuyor.
Malmîsanij'in çalýþmasýysa aðýrlýklý olarak Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti'ne yer veriyor. Malmîsanij'in kitabý Bozarslan'ýnkinden daha önce günyüzüne çýktýðýndan, sözkonusu gazetenin tüm sayýlarýnýn elde edilemediði koþullarda yapýlmýþ bir çalýþma. Esas olarak gazetenin yazarýn elde edebildiði dört sayýsýna dayanýlarak hazýrlanmýþ. Kuþkusuz farklý dillerdeki kimi baþka kaynaklardan da önemli ölçüde yararlanýlmýþ.
Kitabýn ilk bölümünde, Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti'nin merkez ve þubelerinin kuruluþ ve çalýþmalarýna, kurucularýnýn, yönetici ve kimi üyelerinin kimliklerine, cemiyetin amaç ve tüzüðüne, cemiyete baðlý kurum, kuruluþ ve yayýnlara iliþkin derli toplu bilgiler veriliyor. Ayný zamanda cemiyetin yönetici ve üyelerinin siyasal görüþ ve istemlerine, siyasal ve kültürel çalýþmalarýna iliþkin bilgilere de sahip oluyoruz.
Kitabýn ikinci bölümünde adý geçen gazeteye ve onun kimi yazarlarýna ait araþtýrma yer alýyor. Gazeteye iliþkin bilgiler daha çok yazarýn elde ettiði dört sayýyla ilgili. Bozarslan, gazetenin yazarlarýna kitabýnýn önsözünde deðinip geçmiþken, Malmîsanij bu yazarlarla ilgili oldukça yararlý bilgiler veriyor, böylece hem cemiyet ve gazete hem de o dönemin Kürt siyasal ve kültürel faaliyetleriyle ilgili olarak daha belirgin bir tablo sunuyor.
Kitabýn son bölümünde de sözkonusu ettiðimiz dört sayýnýn makalelerinin önemli bir bölümünün Latin harflerine yapýlmýþ çevirileri var. Gazetenin sözkonusu dört sayýsý; birinci, altýncý, yedinci ve sekizinci sayýlardýr. Bu sayýlardaki Kürtçe metinlerin transkripsiyonu hep birlikte bu bölümün baþýna konmuþ, ardýndan sözkonusu sayýlarýn yazarýn uygun gördüðü Osamanlýca metinlerinin çevirileri sayýlarýn sýrasýna uygun olarak yeleþtirilmiþ. Böylece yazar, cemiyete, kurucu, yönetici, üye ve yazarlarýna, onlarýn görüþ ve faaliyetlerine iliþkin verdiði bilgilere bu sayýlardan kaynaklýk eden metinlerin çevirilerini de el altýnda bulundurma olanaðý vermiþ.
Yazarýn elde ettiði sayýlarýn orijinallerini yayýnlamamýþ olmasýna hayýflanýrken Bozarslan'ýn tüm sayýlarý içeren kitabýnýn çýkmasý yüreklerimize su serpiyor. Hemen belirteyim ki iki çalýþmayý gözden geçiren her okuyucu eserlerin birbirlerini tamamlayan eserler olduklarýný, kabul edecektir. Bozarslan'ýn kitabýnda tüm sayýlarýn orijinalleriyle birlikte çevirileri ve Türkçe'lerinin sadeleþtirilmiþ biçimleri var. Ancak cemiyete, gazeteye, kurucu, yönetici, ve üyelerine iliþkin bir araþtýrmanýn eksikliði hemen göze çarpýyor. Bu eksikliði de Malmîsanij'ýn çalýþmasý gideriyor. Birbirlerinden haberdar olmadan yapýlan iki ayrý çalýþma. Ama sanki iþbölümü yapýlarak, danýþýlarak yapýlmýþ. O ölçüde birbirlerini tamamlýyorlar.
Ýkisine de büyük emek verilmiþ. Tarihimizin bir bölümüne ýþýk tutan, kültür mirasýmýzý zenginleþtiren ve günümüz nesillerine daha geniþ ufuklar açan iki eser, iki deðerli armaðan.
Her iki eseri dikkatlice okuma olanaðý bulmuþ ve karþýlaþtýrmýþ okuyucalarýn da rahatlýkla görebilecekleri gibi, Malmîsanij'ýn çevirilerini yaptýðý dört sayýnýn metinleri ile Bozarslan'ýn ayni sayýlarýnýn metinleri arasýnda kimi farklýlýklar var. Örneðin Malmîsanij'in kitabýnda yedinci sayýya ait olduðu belirtilerek verilmiþ bir makale, Bozarslan'ýn eserinde yok. Bazý metinlerde de Bozarslan'ýn çevirilerinde kimi eksik bölüm, cümle ve sözcükler var. Ayrýca kimi yerlerde de bazý sözcükler farklý çevrilmiþ. Farklýlýklarý Malmîsanij'la konuþma olanaðý buldum. Kendisi yaptýðý karþýlaþtýrmalarý ve yanýnda bulunan orijinal sayýlarý bana gösterme nezaketinde bulundu. Konuya yakýn ilgi duyan okuyucu ve araþtýrmacýlara yararlý olacaðý inancýyla karþýlaýtýrmalarý esas alarak aþaðýda kimi farklýlýk ve eksikliklere dikkat çekmek istiyorum .
Öncelikle Bozarslan'ýn eserinde olmayan metine deðinmek istiyorum. Malmîsanij'ýn elindeki orijinal yedinci sayýnýn Bozarslan'ýn eserindeki orijinal yedinci sayýyla karþýlaþtýrmasý, Bozarslan'daki mikrofilmde bu sayýnýn son sayfasýnýn(belki de arka kapaðýn iç sayfasýnýn), ön ve arka kapaðýnýn kopmuþ olduðunu gösteriyor. Ama bu, anlaþýlan mikrofilmden farkedilemiyor, sayý bitmiþ gibi görünüyor. Oysa Malmîsanij'daki orijinalde bu son bölüm var. Okuyucular sözkonusu makalenin Latin harflerine yapýlmýþ çevirisini Malmîsanij'ýn kitabýnda (sayfa 141, Telgrafat-ý Hususiyye baþlýklý bölüm)bulabilirler. Bulamayacaklar da olur düþüncesiyle bu yazýnýn ekinde veriyorum. Ama yayýnlanmamýþ olduðundan her kes için daha da önemli olan metnin Arap harfli orijinalini burada veriyorum. Bu sayýnýn ön kapaðý Åstanbula iliþkin bir manzara, arka kapaðý da Åtalya'ya ait "Harabezare dönen Åtalya manazýrýndan" alt yazýlý bir manzarayý içeriyor. Elimdeki fotokopide manzaralar ayýrdedilemeyecek derecede bozuk göründüklerinden yayýnlanacak durumda deðiller. Sözkonusu ettiðim son metnin Bozarslan'ýn kitabýnda 347. sayfadaki metnin ardýndan gelmesi gerekir.

Bozarslan'ýn çalýþmasýnda, orijinallerde olduðu halde transkripsiyon sýrasýnda atlanmýþ olan bazý bölümler de var ki önemli bulduklarýmý burada aktarýyorum.
Kitabýn 48. sayfasýnda sondan ikinci satýrýn baþýna þu satýrýn gelmesi gerekiyor:"...bir tabur asakiri seyyarenin dahi teþkili ve oralara tayin ve iz'an olunacak memurlarýn..."
Sayfa 296'da son paragrafýn ikinci cümlesi " Ew bi xwe ked û kesba me ji me distînin." cümlesi " Ew bi xwe ked û kesbê nakin, ked û kesba me ji me distînin." biçiminde olacak.
Sayfa 302'de yer alan bir telgrafýn altýnda yer alan kimi aþiret reislerinin "Pýnçýnar" olarak yazýlmýþ aþiret adlarý , "Pencînar" olacak.
Sayfa 300'de Diyarbekir adlý gazeteden alýnan haberin son satýrý yazýlmamýþ. Cümle þu: "Cenab-ý Hakk muvaffak bi'l hayr buyursun, amîn."
Sayfa 370'te ikinci paragrafýn " kesir, Türkçe ..." biçiminde baþlayan 7. satýrý "kesir iseler de seviye-i irfan ve medeniyyetçe Türkçe ile Türkçe..." biçiminde olacak.
Sayfa 371'in ilk satýrýndaki eksikliði Bozarslan da belirtiyor ve bir dipnotla "galiba þöyle olacak" diye yaklaþýk bir tahminde bulunuyor. Eksikliðin aslý þu:
"hin-i müracaatýnda ne derece müþkilata dûçar olacaðýný cüz'î..."
Sayfa 387'de Midyat'tan geldiði belirtilen telgrafýn ilk cümlesinin baþý yer almamýþ. Cümle þöyle baþlayacak: "Midyat ve Nusaybin kazalarýnýn ahalisi beyninde öteden beri..." Ayný telgrafýn altýndaki isimlerden biri "Midyat Kazasýnýn Hevêrkî Rüesasýndan Aziz Halil Haco" biçiminde yazýlmýþ, doðrusu Midyat Kazasýnýn Hevörkî rüesasýndan Mizâzehli[Mizîzexli] Haco olacak.
Sayfa 391'de son paragrafýn ilk cümlesi yazýlmamýþ. Paragraf þu cümleyle baþlayacak: "Weten, felaketa ha ji nezaniya me Kurma[n]can bû. Hukûmeta zalim....."
Sayfa 392'de "Ah, wan zalima..." diye baþlayan paragraf karýþmýþ. Paragrafýn aslý þöyle olacak: "Ah wan zalima[n] ewil me Kurmanca[n] ji xwendinê û nivîsandinê, paþê ji têcirî û cotyariyê mehrûm hîþtin, paþê her çi xwestin derheqê me da îcra kirin û gotin, Xudê û Pêxember bîra xwe neanîn."
Sayfa 393'te (29) nolu dipnotla biten paragrafýn son cümlesinin sonunun düþmüþ olduðunu Bozarslan da belirtmekte ve dipnotta yaklaþýk bir tahmin vermektedir. Düþen bölümün aslý þöyledir: "...tarihlere kýymetli bir nam býrakmamýþtýr."
Bu belirgin düþmelerin yanýsýra kimi yerlerde bazan farklý anlamlara yolaçabilecek yanlýþ transkripsiyonlara da rastlanmaktadýr. Fazla yer kaplayacaðý ve bu yazýnýn hacmini oldukça kabartacaðý için onlara tek tek deðinmiyorum. Ålgi duyan okuyucular kitabýn arkasýndaki orijinal metinlerle ve Malmîsanij tarafýndan yapýlan çevirilerle karþýlaþtýrdýklarýnda bu yanlýþlýklarý bulacaklardýr.
Son olarak Bozarslan'ýn kitabýnýn 69. sayfasýnda yapýlan baþka bir hataya da deðinmek istiyorum. Sözkonusu sayfada yer alan bir makalede Berlin Anlaþmasý'nýn 61. maddesi diye bir bilgiye Bozarslan dipnot düþerek bu maddenin 61. deðil 6. madde olduðu açýklamasý getirmektedir. Ancak Bozarslan burada yanýlmaktadýr, doðru olan metindeki bilgidir, yani sözkonusu olan Berlin Anlaþmasýnýn 61. maddesidir.
Varolan eksiklikler eserlerin ciddiyetine gölge düþürecek nitelikte deðil. Birbirini tamamlayan bu iki deðerli çalýþmadan dolayý yazarlarýný kutlamak ve eserleri Kürt tarihine ilgi duyanlara salýk vermek istiyorum. Gördüðüm kadarýyla Kürt gazeteciliðinin yüzüncü yýldönümüne sunulmuþ en anlamlý iki armaðan.