Mûrad Ciwan

Di ser serîhildan û þikestina gelê kurd ê Kurdistana Iraqê re du meh derbas bûne. Tarîxa Kurdistanê di van çend mehên dawiyê de bûye þahida bûyerên wiha mezin û bilez ku wê tu caran nedîtiye. Bûyer wek babelîskan li pey hev dizîvirin û diçin. Meha sibatê, hîn dewreyek ji dewreya dîktatoriya herî xedar a Sedamî bû. Adar bû þahida rabûna miletê ku wek dêwekî rabe ser xwe. Nîsanê, du milyon kurd li welatê wan bi çol û çiyayan xistin. Êro hêzên mitefiq hatine Kurdistanê, ji Behdînan leþkerên iraqî paþ de vekiþiyane. Li nîvê herêma Soran kontrola pêþmergeyan heye. Kurdistan hema bibêje nîvî di destê iraqiyan de, nîvî jî di destê pêþmergeyan de ye.

Peymana agirbestê hatiye îmzekirin, þer rawestiyaye, guftûgoyan dest pê kirine. Her roj xeber belav dibin ku ha îro, ha sibe wê peymana otonomiyê bê îmzekirin.
Di demek wiha de wek her kurdekî dilsoz û welatperwer gurpegurpa dilê me ye, geh hêviyên mezin bi me re çê dibin, geh em dikevin endîþeyên giran. A di rewþek wiha de em berê xwe didin Kurdistanê, dixwazin Kurdistanê bi çavên xwe bibînin.
Di 1-ê tîrmehê de em, di kelekela germa nîvro ya havînê de bi kelekê ji çemê Dîcleyê derbas dibin û piyên xwe davêjin ser axa Kurdistana Iraqê. Li vî aliyî meqerên pêþmergeyan li ser hidûdî, li ber devê çêm in. Em hinekî li wir bîhna xwe vedidin. Firavîna pêþmergeyan masî ne ku nuh ji çem hatine girtin. Em jî dibin þirîkên firavîna wan.
Berêvarê gava dinya hinekî hênik dibe, bi otomobîlê em tên gundê Dêrebûnê. Gund di wextê xwe de yê filehan bûye. Gundekî xweþ bûye. Lê îro xirbeyek e. Berî serîhildanê bes bingehekî eskerî bûye. Nuha pêþmerge lê dimînin.

Zaxo

Herêma Dihokê di bin kontrola hêzên hevpeyman de ye. Ji me re dibêjin ku »niqteyên muhîm û riyên ketin û derketina ji bajaran ji aliyê wan ve tên kontrolkirin, li herêmê û li bajaran nahêlin kes bi çek bigerin. Bes di riya Cepheya Kurdistana Iraqê re meriv dikare îcaza çekhilgirtinê werbigre». Em bi çek in û naxwazin çekên xwe bidin girtin. Dibêjin ku »gava meriv diçe niqteya kontrolê, eskerên mitefiq dipirsin ka çek bi meriv re heye an na. Gava çek bi meriv re hebe, digirin dermanekî wek sprayê lê direþînin û didin meriv, lê ew çek di cî de bi hev ve dikele û nema bi kar tê».
Pêþiyê em dixwazin çekên xwe li Dûrebûnê bihêlin, paþê di riya partiyê re bigihînin xwe, lê pêþmerge dibêjin ku »riyek hinekî dûrtir heye ku meriv pêþiyê diçe ber bi baþûr; ser riya Dihokê û di wir re vedigere Zaxoyê, li ser wê riyê kontrol tuneye, loma hûn tevî çekên xwe di wê riyê re dikarin biçin Zaxoyê». Em dibêjin »baþ e, bila hinekî dûr be, lê em ê di wir re biçin Zaxoyê». Em li teksî û pîkapekê siwar dibin û ber bi baþûrî ve dikevin rê.
Li ser rê em rastî hin gundên nûavakirî tên. Þofêr dibêje: »Ev gund ji bo ereban hatibûn çêkirin, piþtî ku hikûmetê gundiyên ereb anîbûn vir û ew li vir bi cîh kiribûn, erdên kurdan dabûn wan. Ev 15 sal in ereban zadên van gundan dixwarin. Lê îsal ku serîhildan çêbû, ereban erdên çandî û gund bi cîh hiþtin û bazdan çûn. Niha xwediyên van gundan ên eslî ku kurd in, hatine genim û dexlê îsal ji bo xwe diçinin.»Yek ji wan gundan jî yê mala hevalekî û yê merivê wan e. Gava êvarê li Zaxoyê em dibin mêvanên mala wan, xwarziyên wî û pismamên wan jî behsa van gundan dikin ku 15 sal in ereb dixwin, ew jî li vir li Zaxoyê bêyî ku karibin tiþtekî bikin, bi keser temaþe dikin. Nuha hêvî dikin ku þoreþ erdê herkesî lê vegerîne û ew jî bikaribin berê îsal ji bo xwe hilînin.
Piþtî muxribê ye, tarî ketiye erdê gava em dikevin nava Zaxoyê. Li nava Zaxoyê li ber Qeymeqamiyê panzerek heye ku du leþkerên mitefiqan tê de ne. Ne ew ji kesî tu tiþtî dipirsin, ne jî kes bala xwe dide wan. Herkes bi dilrehetî di sûkê de diçe tê. Lê xwiya ye ew panzera li wir û ew her du esker ewleyî û dilrehetiyeke mezin li nav sûkê belav dikin.
Zaxo bajarekî (qezayeke) mezin e û 10 km ji tixûbê Tirkiyê dûr e. Di doleke ne ewqas fire de ava bûye ku sê aliyên wê çiya ne, bes rojhilatê wê vekirî ye. Ev dola zirav û dirêj li aliyekî derî li Zaxoyê vedike. Bajarekî paqij tê hesêb, lê di destpêka vê meha havînê ya navîn de gelek germ e. Herçî roj çûye ava jî, hewa germeka ziwa ji Zaxoyê hildikiþe. Tava tîrmehê esmanê li ser bajêr tengijandiye.
Em li meqerê Cepheya Kurdistanê peya dibin. Bînayek resmî ya fireh a yekqatî ye; dora wê bi hewþek fireh û bilind hatiye rapêçandin. Em di deriyê hewþê re dikevin hundur. Bexçekî fireh derdikeve pêþiya me. Riyek ji hewþê dikiþe heta ber deriyê bînayê. Herdû aliyên wê bi darên çaman hatine girtin. Piþtî daran bexçe çîmenkirî ye. Li her du aliyan pêþmerge; hin rûniþtî ne sohbet dikin, hin ji xwe re digerin û hin jî paldayî ne. Xwiya ye piçek deriyekî vekirî ye, kî tê û diçe tu pirs jê nayêkirin, ku kî ye, yan bi kû de diçe. Pêþmergeyên ku bi me re hatin, bangî mesûlekî dikin, me teslîmî wî dikin û xatir dixwazin. Mesûl xêrhatinê li me dike û me dibe odeyekê.
Bînayeke rût e. Ne derî, ne pencere, ne kursî û sandalye, ne jî dolab yan mase tê de mane. Þebekeya elektrîkê ya kevin hatiye rakirin, bi êretî têlinî din girêdane û îdareten elektirîk hîn nuh anîne hin odan. Odeya ku em tê de ne çend kursî û maseyek lê hene. Lê pencere û deriyên wê tunene, bi çarþefan derî jê re hatine çêkirin. Li ser masê telefonek sor heye lê qabloya wê qutkirî ye, bi kar nayê.
Ava sar û çayê ji me re tînin, hal hewalê me dipirsin. Em jî dipirsin ku »ev çi bîna ye.»Mesûl dibêje:
»Ev bîna berî serîhildanê ya îstixbarata dewletê bû. Gava serîhildanê xelkê hucûm kirê çi tê de hebû talan kirin. Nuha ev bînaya rût û xirabe maye. Piþtî hêzên mutefîq hatin, av û elektrîka bajêr çêkirin, lê tiþtên din hemû wek xwe mane.»
Paþê em dibihîzin û roja din li nav bajêr dibînin ku hemû bînayên resmî wek wê bînayê hatine talankirin, heta dibistan û nexweþxane jî. Mal û eþyayên xelkê bi xwe jî hatine dizîn, gava þikestinê vê carê yên mayî malê yên çûyî dizîne, yan jî esker û erebên sivîl hatine mal talan kirine.

Rizgarbûna Zaxoyê
Çîroka serîhildan û rizgarkirina Zaxoyê, bi qasî ku ji me re tê behskirin çîrokek pir balkêþ e û kerektereke þoreþa Kurdistana Iraqê dide diyarkirin. Dixwazim vê çîrokê li vir bi qasî ku ji me re hatiye bahskirin, neqil bikim:
Serîhildan, li Kurdistana Iraqê herî dawîn li Zaxoyê berpa bû. Piþtî ku serîhildan li Ranyayê, Silêmaniyê û Hewlêrê bi ser ket, radyoyên þoreþa Kurdistana Iraqê bangî herêmên serîhilnedayî yên Kurdistanê dikirin ku ew jî serî hildin, bajarên xwe ji destê dijmin rizgar bikin. Li hemû deran çekdarên musteþaran ên ku xelkê ji wan re serokcahþ digotin, bi wê qeweta xwe ya mezin tevî serîhildanê bûbûn. Berî serîhildanê, hejmara resmî ya cahþan 500 hezar bûye. Fîîlen 300 hezar bûne. Ciyên ku serîhildan lê bi ser ketibû, pêþmerge di nav lehiya çekdarên cahþan de winda bûbûn. Yekî digot, wexta serîhildanê gava hevdîtinek di navbera Mesûd Barzanî û musteþarekî de çêbû, li nik Mesûdî 100 pêþmerge, li nik musteþarî 10 hezar çekdar hebûn. De îca bifikire bê rewþ çawa bû. Rola musteþaran û çekdarên cahþ di destpêka serîhildanê de karektereke pir girîng stendibû. Cephê efûyek giþtî ji bo wan derxist. Serokên cephê her yekê ji aliyê xwe de name ji serokeþîran, serokên cahþan re (musteþaran re) diþandin ku ew jî serî hildin.
Nameyên wiha ji musteþarên dora Zaxoyê re jî hatibûn þandin. Musteþaran jî ji aliyekî ve peywendiyên xwe bi îstixbarat û ordiya Iraqê û bi zabitan re didomandin, ji aliyekî ve jî di riya hin kesan re peywendî bi partiyên kurd re danîbûn.
Dawiya dawî musteþar û zabitên îstixbarata Zaxoyê li hev civiyan ku bi awayekî plankirî ew jî serî hildin. Li gor planê, wê yekî ji wan biçûya çend RBG (Arbîcî) li saraya îstixbaratê dana, zabitan wê xwe teslîm bikirana û wê musteþaran tevî xelkê serî hildana; bînayên resmî îþgal bikirana. Musteþar û navberçiyan soz dan zabitan ku di dema teslîmbûnê de jiyana wan biparêzin. Rabûn ji bo RBG teqandina pêþî kurdekî meþhûr ê zabitê îstixbaratê bi navê Ûsif Nezîr hilbijartin. Ûsif Nezîr çû du RBG bera saraya emniyetê da. Bi deng re xelkê jî serî hilda. Musteþaran serî hildan, zabit û leþker bêyî ku þer bikin teslîm bûn, Ew girtin û bi saxî û selametî þandin welatê wan.
Bes tabûrek li dervayî Zaxoyê li serê çiyê hebû ku, ji wir çend top hatin avêtin nav bajarê Zaxoyê. Pêre pêre pêþmerge bi çiyê ve hilkiþiyan, dor li tabûrê girtin, ew jî bê þer teslîm bûn. Bi vî awayî Ûsif Nezîr di nav xelkê de meþhûr bû ku yê serkêþiya serîhildana Zaxoyê kiriye ew e. Dihat gotin ku Ûsif Nezîr kurd bû û di îstixbaratê de kar dikir, amir mufreze bû, bê însafekî mezin bû, gelek însanên welatperwer ên bêsûc kuþtibûn. Ji aliyekî ve jî tîcareta qaçax dikir. Piþtî ku bi vî awayî serkêþiya serîhildana Zaxoyê kir, bû þoreþger, gava Celal Talebanî ji Sûriyê hat Zaxoyê, Ûsif Nezîr çû nik wî û xwe da efûkirin. Çendekî wek terefdarê Yekîtiyê xuya bû, lê gava nihêrt ku li vê herêmê Yekîtî bi qasî PDK-ê ne xurt e, nuha bere bere xwe nêzî partiyê dike.
Gava êvarekê em bi erebê li nav Zaxoyê digeriyan, em di ber koþkekê re derbas bûn ku yek ji mezintirîn koþkên Zaxoyê bû koþka Ûsif Nezîrî. Dihat gotin ku berî ew bibe zabitê îstixbarata hikûmetê gelek feqîr bû. Di dema zabitiya xwe de serwetek mezin bi dest xist û ev koþk ava kir. Gava em li Kurdistana Iraqê digerin, em dibihîzin ku hema hema li her herêmê çîrokek wek ya Ûsif Nezîrî, li ser serokcaþ û serîhildana wan a vê dawiyê heye. Piþtî þoreþê bûne berpirsiyarên çekdarên xwe, çekdarên wan jî bûne pêþmerge, her yek ketine partiyeke kurd, di wan de bûne mesûl, heta hukum û îtîbara wan ji ya pêþmergeyên eslî pirtir bûye; pêþmergeyên bi salan li çol û çiya mayî, îro bere bere li paþ dimînin, rola wan winda dibe. Bêhêvîtî û dilþikestin di nav pêþmergeyan de ne hindik peyda bûye.
Gava em li Sûlava li rex Amediyê ne, ez bi pêþmergeyekî re li ser rewþa þoreþê sohbet dikim. Pêþmerge, dîtina xwe ya li ser þoreþê bi peyvên jêrîn eþkere dike:
Me bi salan li çol û çiyayan þer kir, em perîþan û aware bûn, birçî û tî man, hatin kuþtin, piþtî ewqas sal, îro ku þoreþ bi ser ketiye, ez nikarim bi xweþikî û serbilindî li sûka Amediyê bigerim. Ji bo ku ez bikaribim herim, li qehwexaneyekê rûnêm, çayekê vexwim, divê ez herim milê xwe têxim milê baasiyekî kevin, destê xwe li ber wî di hev bidim, da ew çayekê bide min.»Wê ne derew be eger bê gotin ku dîtina eslîn a her pêþmergeyekî eslîn a li ser rewþa Kurdistana îroyîn ev e. Çi trajedî ya Rebbî!
* * *
Êvarê, em ji meqerê Cepheyê diçin malekê û li wir dibin mêvan, serê sibê di 2-yê tîrmehê de, em derdikevin sûka Zaxoyê, kincên kurdî ji bo xwe didin dirûn, hinekî li sûkê digerin, wê êvarê jî li Zaxoyê dimînin.

Ber bi Amediyê ve
Serê sibeha 3-yê tîrmehê em ji Zaxoyê ber bi Þeqlawa bi rê dikevin.
Li derveyî Zaxoyê kampên penaberan xwiya dikin, kampên ku bi hezaran çadir tê de ne. Hemû li der û dora hev li naverasta deþtê hatine vegirtin. Di vê germa havînê de, ku di bin banê xaniyan de jî mêjiyê merivan dikele, gelo ew di bin van çadiran de çawa îdare dikin? Piþtî nîv saetê em deþta Zaxoyê li piþt xwe dihêlin û dikevin herêma çiyayîn a bakurê Kurdistana Iraqê ku ji niha pê ve êdî em ê rêwiyên çiyayên asê û bilind, newalên kûr û teng bin. Em xwe digihînin Batûfayê.
Meqerê PDK-I yê Zaxoyê li vir bi cîh bûye. Berpirsiyarê meqerî Mele Remezan e, lê ew ne li wir e, alîkarên wî li wir in. Em daxwaza çûna Þeqlawayê ji wan dikin û em didin diyarkirin ku em ê biçin meqerê Mekteba Siyasî. Teksiyekê ji me re digrin ku pêþiyê em biçin Amediyê û ji wir biçin Þeqlawayê. Em bi rê dikevin di herêma Berwariyan re, di Sersingê re derbas dibin. Balafirxana Sersingê di bin destê hêzên mitefiq de ye. Lê ji meydanê hinekî wêdetir, Saddam Husên li serê lûtikên çiyan çend qesrên mezin çêkirine, ku parastina wan di destê leþkerên Iraqî de ne.
Em piþtî demekê tên Sûlavê, þelaleyek e di çiyayê li hemberî Amediyê de. Amedî li ser girekî wek kelayeke tabîî hatiye avakirin. Bes aliyekî gir xwe digihîne çiyê ku nuha riya çûn û hatinê di wir re diçe Amediyê. Em naçin nava Amediyê, li Sulavê peya dibin. Li wir em Þukrî Nêrweyî dibînin. Dibêje Mesûd Barzanî û Celal Talebanî îro li vir bûn, civîn kirin û nîv seet perî ku hûn werin ew çûn. Paþê em wê êvarê ji radyoyan jî dibihîzin ku Mesûd Barzanî û Celal Talebanî wê rojê bi generalê hêzên mitefiq re rûniþtine. General soz daye ku mitefiq wê nehêlin Iraq êrîþê bîne ser kurdan. »Lê»gotiye »divê hûn jî xwe ji þeran dûr xînin.»
Em ji Þukrî Nêrweyî re mebesta ziyareta xwe didin diyarkirin û dibêjin ku zûtirîn wext em dixwazin xwe bighînin meqerê Mekteba Siyasî. Dibêje: »Baþ e.»
Lê wê þevê me dike mêvanên xwe. Meqerê wan li derveyî Amediyê, di nav bax û bexçeyekî de ye ku pala xwe daye çiyê. Bexçe bi darên sêv, hinar û gwîzan û meywên din xemiliye. Em li ser rewþa Kurdistana Iraqê sohbetê dikin. Sibehê zû, em radibin, bi ereba ku (pîkabek wek landrowerekê) ji bo me hatiye amadekirin didin rê.

Herêma Barzan wêrankirî ye

4-ê temûzê, riya me riya 5‚6 seetan e. Þofêr dibêje esas ne dûr e, lê ev mintiqe têrçiya ye û rê ne xweþ e. Bi taybetî li mintiqa Barzan rê qet nehatiye çêkirin, loma jî dirêj dikêþe. Em di çiya û gelî û newalan re dikevin rê, tên mintiqa Barzan. Mintiqek asê ye lê tu gund tê de nemane, hemû hatine hilweþandin. Rê di nav gundê Barzan re derbas dibe. Gund bi temamî hatiye xerakirin, kes tê de nemaye. Bes dar û ber û bexçên gund, ew jî bê xwedî û xwedîkirin; li wê derê ne. Gava em diçin, dibînin ku li dor û bera gund ji holik û çadiran meqerên Cemaeta Þêx Mehemed Xalid Barzanî (Biraziyê Mistefa Barzanî, Kurê Þêx Ahmed) hatine danîn. Em radiwestin, rismê kavilê gundê Barzan dikêþin. Paþê em bi rê dikevin tên digihîjin çemê Roþîn ku tixûbê barzaniyan û zêbariyan e. Li dor û bera rê zevî hatine çandin. Gava em tê re derbas dibin, tên çinîn. Þofêr bahs dike ku:
­Ev zevî yên barzaniya ne. Ji gava Barzan hat valakirin û pê de ev erd ketibûn destê zêbariyan. Wan dajot û ji xwe re hiltanîn. Êsal jî wan ajotibû, lê piþtî serîhildanê barzanî hatine diçinin. Þêx Mehemed Xalit li ser vî karî ye. Piþtî çend deqîqeyan em digihîjin ser pirekê ku li wir çemê Roþîn û yê Rêzan tevî hev dibin. Em di pirê re derbas dibin. Li ser çem dest serçavê xwe diþon û cardin di wê riya xîç a wek þiverêkê re, hevraz û bi fetlok ber bi serê çiyê ve didin rê. Rojeke havînê ya germ e. Eger carina ne meqerên pêþmergeyên Þêx M. Xalid bin, li dorûberê kes xwiya nake. Piþtî ku em digihîjin serê çiyê, vê carê em bi niþûvî serejêr dibin û dikevin mintiqa Þêrwan. Þofêr dibêje:
-Esas þêrwanî jî li ser barzaniyan tên hesêb.
Gava em dadikevin gelî, cada qîrkirî carek din dest pê dike. Li ser rê em tên Mêrgesorê ku berê mala Þêx M. Xalidî li wir bûye. Lê hikûmetê niha Mêrgesor hemû xera kiriye. Li ser kaniyê em radiwestin, avê vedixwin, dest, serçavê xwe diþon. Hin zarok li wir li ser sindoqên fêkî, cigarên biyanî, ckla û þekir-mekir difroþin. Em bi rê dikevin. Xuya ye hêþînayî û ava Þêrwan hinekî ji ya Barzan pirtir e. Piþt re em tên ji Serdawê derbas dibin. Þofêr xaniyekî li ser rê di hundurê hewþek mezin de, di nav hin darên fêkî de nîþanî me dike û dibêje, niha ev xanî ciyê mayina Mesûd Barzanî ye. Xanî yekqatî ye û bi rengê qehweyî an morekî tarî hatiye boyaxkirin.
Piþtî deh deqîqeyan di destpêka Geliyê Alî Begê de em digihîjin sêriyanekê. Gelî li ser destê rastê dimîne. Riyek di wir re diçe Þeqlawa, Hewlêr û Silêmaniyê. Riya milê çepê jî ber bi Diyana, Rewanduz, Qaladiza û Hacîumranê ve diçe. Helbet ev bajar ne di rêza hev de ne. Riya her yekî piþtî demekê bi aliyekî de vediqete. Em berê xwe didin milê çepê, di deþtek piçûk re piþtî çend deqîqeyan em digihîjin qeza Sidîq ku bi Diyanayê ve ye. Ev qeza li gor ku dibêjin nuh hatiye avakirin. Berê Rewanduz qeza bûye. Jê stendine, kirine nahiye û bi navê Sidîq di rex gundê Diyana de qezayeke nuh ava kirine ku di esasî de bingehek eskerî bûye. Em tên Sidîqê meqerê Partiyê, pirsa Kerîm Þingarî dikin. Dibêjin ne li vir e, ancax êvarî bê. Em daxwaza çûna nik Meqerê Mekteba Siyasî dikin, dibêjin li Rewanduzê ye. Em nasekinin ber bi Rewanduzê bi rê dikevin.

Rewandiza Paþayê Gewre

Piþtî çarîkekê li pala nizarê çiyayê Kurekê, li bilindayiyekê Rewanduz xwiya dike. Gava þofêr dibêje ev Rewanduz e, wek taseke ava sar bi ser min de bikin. Rewanduza ku min di kitêba de xwendibû bajarekî dîrokî yê mezin bi kela û burcan, bi qesr û serayan di xeyala min de bi cî bûbû. Lê ev gundekî basît ê piçekî mezin wek her gundekî Kurdistanê ye. Aliyekî wê pala xwe daye çiyayê bilind yê ku her du rexên wê bi kendal û newalên gelek kûr û teng hatine birîn, û du çemên biçûk tên li jêra bajêr digihîjin hev û bi vî awayî wek xendekek kûr li dora bajêr hatibe kolandin xwe li dora bajêr radipêçin. Ava newala aliyê rojhilatî wê, ji ber germa havînê çik bûye, ya din ez ne þaþ bim serekaniya xwe ji þelala Bêxal digire û aveka þîn a zelal tê re diherike. Her du newal jî gelek kûr in (40‚50 mîtro) zinarinî mezin (yan jî kendalinî kevirîn) þaqûlî dadikevin heta avê. Fireyiya newalan 15‚20 mîtro, cîna belkî jî tengtir dixuye. Meriv dibê belkî xendekek e ku li dora kelayekê hatiye kolan. Bi vî awayê xwe, girê mezin ê ku Rewanduz li ser hatiye avakirin wek kelayeke tabîî dixuyê. Li ser ciyê ku newal digihîjin hev, pirek hesinî hatiye çêkirin.
Cîba me di ser pirê re derbas dibe û fetlok bi fetlok berê xwe dide hevrazê Rewandizê. Cade di nav Rewandizê re jî hevraz û bi fetlok in. Piþtî çend malan, li nav bajêr em di meydaneke piçûk re derbas dibin ku topa Westa Recep a ku di wexta Mihemed Paþayê Kore (Rewanduzî jê re dibêjin Paþayê Gewre) de hatiye çêkirin xwiya dike. Li wê meydanê li ser dikeke çîmento hatiye qayîmkirin û wek topek ji bo teqandinê amade be, berê xwe daye deþtê, pala xwe daye çiyê. Li ciyê herî bilind ê nav Rewanduzê otêlek wek qesrekê hatiye avakirin. Em tên, li ber wê otêlê radiwestin. Meqerê Mekteba Siyasî ya partiyê ev e. Em peya dibin, perê þofêr didinê û dikevin hundir.
Li hundir, li salonê du pêþmergeyên xort hene. Wext li dor saet duduyê nîvroyê ye, germek zêde heye. Li aliyekî salonê li ser masekê semawerek gelek mezin hatiye danîn. Dorûberê semawerê tijî qedeh in. Li aliyê din ê salonê ku camekankirî ye (milê rastê gava meriv ji derva dikeve hundir) maseyek û yekdu sandalyên spî yên plastîk danîne. Ji xortan yek xuya ye çaycî ye. Em dipirsin ku ka ji berpirsiyaran kî li vir heye. Dibêjin ku Fransuwa Herîrî li jorê ye. Em rûdinin xort diçe gazî Kak Fransuwa dike. Tê bixêrhatinekê li me dike, em bi hev re derbasî oda rûniþtinê dibin. Di wê germê de dusê perwanên ku li qatiya dizîvirin, dixwazin hundir hênik bikin, lê ji germa havînê ya derve, her bayekî ziwa yê germ ji wan belav dibe ku nahêle xwêdan li ser çavê meriv peyda bibe. Misêwa laþê meriv ziwa dihêle.
Min cara pêþî di 1988-an de kak Fransuwa li Racan dîtibû. Wê wextê ez û Hemreþ Reþo bi hev re çûbûn Tehranê, Kerecê û ji wir jî Urmiyê û Racanê. Wê wextê meqerê Cepheya Kurdistana Iraqê û yê PDK li Racanê bû.
Çay ji me re tê em vedixwin. Kak Fransuwa pirs dike ku me firavîn xwariye yan na. Em dibêjin »na». Firavînê tînin ber me. Birinc û tirþika kundur û firingiyan e. Pîvaz jî li ber heye. Ava sar jî tînin.
Kak Fransuwa dibêje ku Mesûd li Serdawê ye û divê biçe bi têlsizê xeberê bide wî, lê venagere. Em qederekê li wê salonê dimînin. Piþtî mudetekê pêþmergeyek tê, dibê »bibûrin me cîh ji we re hazir dikir, loma em dereng man. Me du ode ji we re amade kirine, kerem kin herin odên xwe, îstirehet bikin». Odeyek li jêr û ya din li qatê jorê ye.
»Em dawî li riþtina xwîna xwe bînîn jî baþ e»
Piþtî êvarê pêþmergenî qelebalix li der û dora otêlê peyda dibin, diçin û tên. Em fam dikin ku berpirsiyarekî mihûm hatiye meqer. Piþtî bîstikekê pêþmergeyek tê cem me dibê ku kak Mesûd hatiye dixwaze bixêrhatinekê bide we. Em kincên xwe li xwe dikin û derdikevin qatê jor. Li salona jor du mase û çend sandalyên spî yên plastîk hatine hazirkirin. Hîn em baþ rûneniþtine ku kak Mesûd di derencekan re derdikeve jor, tê bixêrhatina me dike, em rûdinin. Dibê ku ji Þeqlawa ji civînekê tê, bes ji bo seredana me hatiye û wê dîsa bizivire. Rewþa dervayî welêt ji me dipirse, em dibêjin ku li derva kesî zêde agah ji rewþa kurdan, ji guftugoyan nîne, agahdariyên deqîq, rast û rojane nagihin kurdan û raya giþtî. Em diyar dikin ku xelk, bi taybetî kurd, fam dikin ku çima guftûgoyan dest pê kirin û gelek ji wan meselê di cîh de dibînin. Lê hema hema temamiya wan, mesela destpêkirina guftûgoyan li Bexdayê, maçîkirina Sedamî ji aliyê heyeta pêþîn, beyanên mam Celal û yên wî li ser bawerpêanîna bi Sedam û uslûbên guftûgoyê þaþ dibînin. Ev zerarê didin rewþa kurdan, piþtgiriya ji bo wan zeîf dixin, awirên raya giþtî ya li ser Sedam sist dikin.
Ew jî dide xuya kirin ku piþtî þikestina serîhildanê, rewþa kurdan gelek xerab û perîþan bûye, bi çolan ketine. Piþtgiriyek siyasî ji derve ji bo kurdan nayê. Ji bilî guftûgoyan tu çara kurdan nîne. Dibêje ku zirar tê de nîne ku li Bexdayê guftûgo tên kirin. Her wiha dibêje divê mesela maçîkirinê zêde neyê rexnekirin. Li van herêmên rojhilat usûl wiha ne. Mesele ne þexsî ye. Eger þexsî bûya ez nediçûm Bexdayê. Heta hevalên me yên partiyê nedixwestin ez biçim. Lê hevalên heyetê wiha xwestibûn, me soz dabû. Ji bo meseleya miletekî ez çûm Bexdayê. Hin beyan li ser navê me derketin ku bi rastî me ew ne gotibûn. Heta rojnamevanekî ingilîzî, piþtî ez ji Bexdayê vegeriyam, li Þeqlewa ji min pirsî ku min beyana bawerpêanîna bi Seddam daye yan na. Min jê re got ku »Te li Bexdayê ev pirs ji min kiribûya minê bigota na, çimkî min beyanek wiha nedabû. Lê tu li vir, li Þeqlewa ji min dipirsî, ez dibêjim erê».
Kak Mesûd her wiha dide diyarkirin ku, çêtirîn ji bo kurdan ew e ku ji Seddam karibin çi bistînin, bistînin û peymanekê pê re îmze bikin. »Heta»dibêje »ya herî xerab; bes efûyeke giþtî em karibin bistînin, ev miletê derbeder û perîþan bê li ser cî û warê xwe rûne, nefesekê jî bistîne cardin ji bo me baþ e. Eger sibê riyek li ber me vebe, em dikarin daxwaza hin mafên zêdetir jî bikin.»»Lê»dibêje »îro derketiye ku tu kes qebûl nake ku em heqekî ji otonomiyekê zêdetir bistînin. Mezintirîn mafê ku em bi dest xin jî wê otonomiyek be, ev otonomî ne hêjayî wê xwînê ye ya ku miletê me bi salan e dirêje. Madem otonomî ne hêjayî vê xwînê ye, em îro karibin dawî li rêtina xwîna miletê xwe bînin, ew jî baþ e.»Tê xwiyakirin ku Kak Mesûd terefdarê wê yekê ye ku zûtirîn wext divê kurd tiþtekî bi Sedam re îmze bikin û bîhna xwe vedin. Dibêje: »Ji sedî nodê milet naxwaze þer bike, dibêje bi çi awayî dibe bila bibe, lihevhatinekê çêkin.»
Piþtre radibe xatir ji me dixwaze û diçe. Êvarê dereng Kerîm Þingarî tê cem me. Em hinekî sohbet dikin, întibayên xwe jê re dibêjin. Ew jî qala hin zehmetî, bêusûlî, bêserûberî û probleman dike û dibêje: Ev e rewþa miletê kurd, ev e têgihîþtin, zanîn û mêjiyê vî miletî. De îca we divê jî ev e û we navê jî ev e.

Kerîm Xanê Biradostî

5 Temûz: Meqerê Merkezî yê PDGK jî li Rewanduzê ye. Em diçin ziyareta wan. Samî Abdurrehman û hin mêvanên din jî li derûdorê, li salonê rûniþtine. Bixêrhatinek germ li me dikin. Qahwê tînin em vedixwin, hinekî ji der û dorê sohbet dikin. Dema firavînê em derbasî odeyek din dibin. Hê firavîn nehatiye, pêþmerge tên ji Kak Samî re dibêjin ku »mêvanekî te hatiye». Samî derdikeve û piþtî bîhnikekê bi hin zilaman re dikeve hundir. Peyayek hinekî girî lihevhatî yê kej bi þal û þapik û du xortên ciwan ê bi kincên sivîl in. Yê hinekî bi umur esmer û yê ciwantir jî kej e. Kak Samî me bi hev dide naskirin. Xwediyê þal û þapik, Kerîm Xanê serokê eþîra Biradostan e, her du yên din kurên wî ne. Piþtî em rûdinin, ew kurên xwe bi me û Samî dide nasîn. »Kurê min ê mezin»dibê Kerîm Xan »zabit bû, di Ordiya Heres el Cumhurî de. Piþtî van bûyeran min bang kir, got lawo dev jê berde were malê.»
Samî li ser vê yekê dibêje:
»Welleh Kak Kerîm Xan baþ e ku gencên kurdan di nav eskeriyê de hebin, lê bê feyde ye ku nahêlin bighîjin cî û meqamekî hêja û bilind.»Kerîm Xan kurê xwe yê piçûk jî dide nasîn, dibêje:
»Ew jî muhendîsê mîmarî ye. Ev 12 sal in li Êtalyayê ye.»Samî li kurik vedigere, dibê:
»Êdî mesela avakirina Kurdistanê dimîne li ser mîmarên zana yên wek we.»Kurik jî dide xwiyakirin ku, mesrefa lazim bê texsîskirin her tiþtekî hêja dikare bê avakirin. Piþtre bi çend peyvan behsa mîmariya Ewrûpayê û bi taybetî ya Êtalyayê tê kirin.
Gava ev sohbet tê kirin, firavîn jî hatiye danîn û em firavînê dixwin. Kerîm Xan ji wan serokeþîran e ku têkiliyên xwe berî serîhildanê bi hikûmetê re parastibûn. Eþîra xwe bi çekên hikûmetê bi çek kiribû. Eþîr li ser tixûbê Êranê dimîne. Di þerê Êran û Iraqê de li gor Kerîm Xan wan ji hezaran zêdetir pasdarên Êranî kuþtibûn. Bi vî awayî Kerîm Xan mintiqa Biradostan ji wêrankirina hikûmetê xelas kiriye. Piþtre li gor ku hat gotin 40‚50 gundên Biradostan li mintiqê hene.
Di serîhildanê de Kerîm Xan û eþîra xwe jî serî hildabûn û niha jî li aliyê þoreþê ne. Yek ji wan serokeþîran e ku bi hev re çûbûn generalê amerîkî dîtibûn, daxwaz kiribûn ku zû bi zû esker ji Kurdistanê venekiþin, heta peymana otonomiyê tê îmzekirin, li Kurdistanê bimînin.
Loma, piþtî bixêrhatin û hal pirsînê, Samî bi henekî peyvekê jî di ber Kerîm Xan re davêje:
»Kak Kerîm Xan, hûn serokeþîr ji me siyasiyan jêhatîtir in. Em siyasî çûn li Bexdayê bi yekî piçûk re rûniþtin, hûn serokeþîr çûn bi yên herî mezin re rûniþtin.»Kerîm Xan jî bi çend peyvên girover wiha nîþan dide ku siyasî serokê milet in ew jî di riya wan de ne û alîkarê wan in.
Kerîm Xan, li gor ku tê gotin bi YNK re di têkiliyê de ye. Heta hinek dibêjin; Mam Celal gotiye, endamê Komîta Merkezî ya me ye. Lê xwiya ye yên ev yek digotin henek dikirin.
Qasî ku ji peyva wî tê famkirin, Kerîm Xan (îhtîmalek ne biçûk jî li ser daxwaza Mam Celal) hatiye ji Samî re bide xwiyakirin ku divê heyet zû bi zû û bi þertên giran otonomiyê qebûl neke, israr bike hin mafên zêde bistîne. Hasilî ew ne terefdarê lihevhatinek bi lez û bez e.
Xwiya ye ji PDK û ji Mesûd Barzanî ne ewqas xweþ e. Dibêje: »Mesûd nameyek ji min re þandiye ku ez herim civînê, lê ez neçûme.»
Piþtre ez dipirsim, dibêjim »ji berê de navbeyna Biradostan û Barzaniyan ne ewqas xweþ e. Erê ne dijminê hev in lê ne ewqas germ in jî bi hev re». Kerîm Xan venaþêre ku îro têkiliyên wî bi hikûmeta Êranê re hene. »Heta»dibêje »di wextê þer de, me ji hezarî zêdetir pasdar kuþtin, di wan erdan de veþartin. Êro me têkilî bi wan re danîne, ji me xwestin ku em hestiyên miriyên wan teslîmî wan bikin, me ev yek bi cîh anî. Wan ji me re gotin, hûn ji me çi dixwazin. Me got hûn rê li me vekin û wesîqan bidin merivên me ku em karibin, xwarin û erzaq ji wî aliyî ji bo xwe bînin baþ e. Gotin »bila».
Kerîm Xan piþtre behsa zozanên Biradostan dike ku di vê germa havînê de çiqas hênik û xweþ in û dibêje »niha bi þevan divê meriv bi palto û cilkên qalind bigere». Ew Samî dawetî zozanan dike. Samî jî jê re dibê »eger mesela destpêkirina guftûgoyan dereng bikeve, soz ezê van biraderan jî (qesta wî em in) bigrim û emê werin mêvaniya te». Kerîm Xan jî dibê »ser çavan». Piþtre xatir dixwaze û radibe diçe.
Piþtî firavînê, odakê ji me re amade dikin ku em razin, îstireheta nava rojê bikin. Samî jî ji bo îstirahetê diçe oda xwe.
Piþtî êvarê bi qasî nîv seetekê em bi Samî re rûdinin û li ser guftugoyan diaxivin. Ew agadariyan li ser guftugoyên bûyî dide. Em jî dîtinên xwe li ser guftûgo û uslûbên guftûgoyan, întibayên xwe yên li ser rewþa bê rêk û pêkiya Kurdistana Iraqê dibêjin. Piþt re gava em bi Mesûd Barzanî, Celal Talabanî, Dr. Mahmûd Osman, Azîz Muhamed û Qadir Ezîzî re jî rûdinin, em her van dîtinên xwe ji wan re jî dibêjin. Noqtên dîtinên me ev in.
Guftûgo zarûrî bûn, baþ bû ku guftûgoyan dest pê kirin, lê çêbûna guftûgoyan li Bexdayê, Maçîkirina Mam Celal û yên din û beyanên wî û Mesud Barzanî li ser bawerpêanîna Sadam û rejima wî, beyanên li ser rewþa guftûgoyan ku dihat gotin gelek tiþt hatine helkirin, di nêzîk de wê peyman bê îmzekirin, þaþ bûn. Ev çeka herî mezin a destê kurd (raya giþtî û piþtgiriya cîhanî) jê distîne. Cephe û partiyên kurdan, roj bi roj bi înformasyonên rastîn miletê kurd û raya giþtî ya cîhanî agahdar nakin, ajansek kurdî nîne, agahdarî zêdetir di riya ajansên Iraqî re digihin dinyayê, Heyetek guftûgoyan heye ku bi Iraqê re rûdinê. Lê li aliyê din tu dibêjî qey her kurdek jî di vê heyetê de ye, kes karekî din nake. Hemûyan berê xwe dane guftûgoyan. Guftûgo tên kirin. Erê quweta Sadam þikiyaye. Lê kurd jî bê quwet in, hêzek çekdar a profesyonel ku bikaribe erdê rizgarkirî biparêze tune, ji bo parastina erd û bajarên rizgarkirî tedbîrên esasî nayên wergirtin, her kurdekî rakiriye çek û bê ser û ber digere. Çekdar xelkê tehdîd dikin, dikujin, dizî û talan zêde bûye. Ewleyî û îstikrarî nîne, anarþî heye. Gava Sadam vê dibîne dizane ku kurd jî nikarin tu tiþtî bikin, loma di guftûgoyan de tawîzan nade û guftûgoyan dirêj dike. Çimkî Sadam dizane ku peyman îmzekirin an neîmzekirina bi kurdan re, li ber çavê mitefiqan wê tesîrek li ser mayîn û nemana Sadam neke. Loma jî di mesela kurdan de û ya guftûgoyan de ecela Sadam tune. Kurd her roj beyan didin ku êdî þer çênabe. Eger hûn dixwazin þer çênebe, wefd di guftûgoyan de xurttir bibin û Sadam mecbûr be ku mafên miletê kurd qebûl bike û peymanek maqûl îmze bike, divê bi wergirtina tedbîrên li jor û rakirina anarþî û talanê bidin îspatkirin ku bi her awayî hûn amade ne welatê xwe biparêzin û îdare bikin. Baþ bû ku kurdan bi serê xwe guftûgo kirin. Çimkî ji bin barê giran ê muxalefeta Iraqê û yê hin hêzên din derketin, bi biserxweyiya xwe barê doza xwe hilgirtin. Vê yekê kêfa kurdan û ya dostê wan anî. Lê îro xeterek peyda bûye ku kurd vê carê têkevin bin barê Sadam ku ji yên berê girantir e û hemû jî dozek qirêj, bêedalet zulmkar e ku kurd bixwe ev sîh sal in e qurbana vê dozê ne. Ger wiha be kurd nikarin vî barî rakin, wê di binî de yekcar bipelixin. Loma jî divê kurd ji mesela beþdarbûna di hikûmetê de zêdetir, li ser wergirtina otonomiyê û bicîkirina rejîmeke demokratîk bisekinin. Mesele ne hikûmet lê rejîm be. Saet li dor pêncê êvarê sohbeta me xelas dibe. Saet di þeþan de, li Xelîfan merasima vekirina meqerê serkirdayetiya siyasî ya Cepheya Kurdistanê heye. Samî Abdurrehman teklîfî me dike ku em jî biçin merasimê. Dibêje »serokên partiyên siyasî hemû wê werin merasimê. Hûnê bikaribin wan li wê derê bibînin». Lê wextê me ji bo çûyina wir tuneye. Em spasî wî dikin û xatir ji hev dixwazin. Bi Land Cruiserekê hildikiþin nik otêla xwe, ew jî ber bi Xelîfan bi rê dikeve.

***

Roja þeþê tîrmehê çûn û hat û bizaveke ne wek ya her roj di nav hêzên siyasî de heye. Wê rojê, li Hewlêrê wê dewreya duduyan ya guftûgoyan di navbera heyeta Cepheya Kurdistanî û heyeta hikûmeta Iraqê de dest pê bikira. Dewra pêþîn li Bexdayê 42 rojan ajotibû. Vê carê kurdan teklîf kiribûn ku dewreya duduyan li Hewlêrê çêbe. Xuya ye ku hikûmetê jî qebûl kiriye û heyet wê bê Hewlêrê. Hewlêr paytextê otonomiyê ye. Di vê serîhildanê de, di 11-ê adarê de hatiye rizgarkirin. Lê piþtî êrîþa ordiya Seddam di 1-ê nîsanê de dîsan ji aliyê hikûmetê ve hatiye dagirkirin. Piþtî ku di navbera hikûmet û Cephê de teqerawestan pêk hatiye di bin kontrola lêþkerên Iraqî de be jî çûnûhatin ji bo Hewlerê heye. Pêþmerge jî bi çekên xwe diçin û tên.
Heyeta kurdan ji hemû partiyên siyasî pêk hatiye: Mesud Barzanî, Celal Talabanî, Samî Abdurehman, Dr. Mahmud Osman. Hin berpirsyarên siyasî û pispor jî bi wan re ne. Pêþiyê wê li Þeqlawa bên ba hev û ji wir bi hev re wê biçin Hewlêrê. Ji Rewandizê heta Þeqlawa 50 km, ji Þeqlawa heta Hewlêrê jî 50‚55 km ye.

Geliyê Alî Begê

Em jî wê sibehê ber bi Þeqlawa bi rê dikevin. Gava meriv ji Rewanduzê ber bi Þeqlawa bi rê dikeve, divê meriv di Gelîyê Alî Begê re derbas bibe. Gelîyê Alî Begê geliyekî kûr û teng û asê û dirêj e. Heta niha min geliyekî wiha bi heybet li tu derê nedîtiye. Çemekî zirav di gelî re diherike, ku zivistan û buharan ne wiha zirav û þîn û nazenîn e. Wan wextan aveka þîlorabûyî û bi hêrs e. Min ne pirsî, lê qasî ku ez dizanim navê gelî ji navê Mîrê Soran ê bi navê Alî Beg tê ku paytextê mîrîtîya xwe kiribû Xelîfan. Xelîfan li aliyê baþûrê gelî, li ber devê gelî hatiye avakirin. Riyeke ziftkirî ya makînan di kûraya gelî de fetlokên tabiî yên gelî taqîb dike. Jê re dibêjin Riya Hamilton. Di wextê xwe de Êngilîzan ev rê vekirine ji Bexdayê anîne, di seranserê Kurdistanê re derbas kirine ber bi Êranê de birine, bi vî awayî Bexda û Tehran bi hev ve hatine girêdan. Piþtre, di van salên dawiyê de rê hatiye firekirin û ziftkirin ku berî serîhildanê, di esasî de ji bo armancên eskerî bi kar dihat.
Li rex çemê Geliyê Alî Begê seranserî gelî, gelek kon, çadir û holik hatine danîn ku wek warên qereçiyan tên xwiyakirin. Em dipirsin dibêjin ku kurdên derûdora Kerkûkê ne ku di þikestê de aware bûne, îro nema dikarin vegerin ser warên xwe.
Gava em Gelîyê Alî Begê li piþt xwe dihêlin, em dikevin nav Xelîfan ku li deþtek piçûk ava bûye. Nehiyeke piçûk û þêrîn e, çem di nav re derbas dibe. Lê îro ew jî wek her gund û bajarekî Kurdistanê, gelek birîndar e, derbên giran xwarine, talan bûye, bê xwedî û xwedîkirin maye. Xelk li nav Xelîfan diçin, tên. Roj bejnekê bilind bûye. Gava em ji Xelîfan dubuhurin du rê dikevin pêþîya me ku yek diçe Þeqlawa û piþtre Hewlêrê, ya din jî diçe Silêmaniyê. Em berê xwe didin ser rêka Hewlêrê. Deþta me zû xelas dibe, mintiqek nîv çiyayî derdikeve pêþiya me. Em tên di ber gundekî re derbas dibin ku li ser milê rastê ye. Li ser milê çepê jî hin avayiyên resmî yên wêran û talankirî hene. Þofêrê me bahs dike ku ev gundê Umer Axayê Sûrçî ye. Umer Axa, xwedan eþîrek mezin e ku cahþê hikûmetê bûye; di jiyana xwe de tu caran nebûye hevalê þoreþê, her bi hikûmetê ve maye. Loma jî gundên nav eþîra wî ji aliyê rejim ve nehatine hilweþandin. Di vê serîhildana dawiyê de jî eþîra Sûrçiyan tevî serîhildanê nebûye. A nuha, têkiliyên wî him bi hikûmetê re, him jî bi serokên partiyên kurdan re hene. Eþîrek gelek mezin û xurt e. Yekî carekê ji me re bahs kir ku li dor 500 gundên Sûrçiyan hene. Eþîr ji eþîrên Behdînan e. Di tixûbê Soran de ye.
Avayiyên milê çepê berê yên bingehekî eskerî bûne. Kampek esîran jî di nav de bûye û wexta þerê Êran û Iraqê, êsîrên Êranî tê de bûne. Piþtî þer rawestandinê, di veguhastina esîran de, ew teslîmî Êranê bûne. Dema serîhildanê jî hemû avayî hatine hilweþandin û talankirin. Niha warekî wêran ê xirûxalî ye.

Xanzad; xwiþka mîrê Soran

Ku em vê mintiqa nîvçiyayî xelas dikin, em dikevin deþta Herîrê. Rê di deþtê re di rex çiyayên Herîrê re derbas dibe. Berî Herîrê em rastî heykelekî tên ku di çiyê de hatiye kolan. Mezin e, ji dûr ve xwiya dike. Þofêr dibêje ev heykelê Xanzadê (xuþka mîrekî Soran) ye. Wê bi xwe rismê xwe di zinarê bin çiyayê Herîrê de daye kolan. Xwiya ye Xanzad jiyanek gelek rengîn û balkêþ jiyaye. Heta piþtre li Þeqlawa li nik kitêbfiroþekî, min kitebek bi navê »Þewêk le jiyanî Xanzad»(Þevek ji jiyana Xanzadê) dît ku piyes bû. Hinan ji min re gotin ku ev piyes bi kurdî di televizyona Iraqê de hatiye leyistin, bûye tîyatro û fîlmê vê tiyatroyê yê vîdeoyê jî heye.
Piþtî çend deqan em dikevin nav qeza Herîrê. Herîr avayîyek kevnare ye, berê gund bûye. Gundê þaîrê kurd ê bi nav û deng Alî Herîrî bû. Dema destpêkê bû paytextê mîrên Soran jî. Herîr bi xwe Soran e. Lê tixûbê Behdînan û Soran tê hesabê.
Em ji Herîrê derbas dibin, piþtî deh pazde deqan Çiyayê Sefîn ê bilind û bi darûber xemilandî derdikeve pêþiya me. Þeqlawa ji aliyê nizar ve pala xwe daye çiyayê Sefînê, di nav hêþînayiya daristanê de wenda bûye. Çiyakî ji wî çiyayî gelek nizimtir ê ku navê wî Sorik e, nîvçeyî ketiye pêþiya Þeqlawa, hin ji bajêr di piþt xwe de veþartiye.
Em tên li ber otêla Mîdîya Palasê dadikevin, ku niha ne otêl e, lê meqerê Partiya Demokrat a Kurdistana Iraqê yê liqê duduyan e.
Berpirsiyarên liq Mamoste Mele Mehemed û Umer Osman in. Bixêrhatinê li me dikin, em diçin salona rûniþtinê. Çûnûhatin û boþahiyek heye. Haziriya kombûn û çûna heyeta Kurdistanî tê kirin.

Serokên kurdan hemû li hev civiyane

Gelek di ser hatina me re naçe, endamên heyetê tên otêlê. Di demek kin de hemû berpirsiyarên siyasî yên partiyên kurdan li wir peyda dibin: Mesud Barzanî, Nêçîrvan Barzanî, Alî Abdullah, Habîb Kerîm, Hiþyar Zêbarî û gelek nas û dostên din ji PDK. Dr. Mahmûd Osman, Qadir Cabbarî, Adnan Muftî û hinên din ji Partiya Sosyalîst. Samî Abdurrahman û hinên din ji Partiya Demokrat a Gelê Kurdistanê, Qadir Azîzî ji Partiya Zahmetkêþan, Azîz Muhammed, Kerîm Ehmed û hinên din ji Partiya Komunîst. Wekî din jî gelek eþraf, amirhêz û berpirsyarên siyasî li wê derê ne.
Di navberê re Celal Talabanî jî bi Dr. Fuad Mahsûm, Kemal Fuad û hinên din re dikeve hundir. Li ser xwe ye, devê wî bi ken e, þên û kêfxweþ xwiya dike. Bi her kesî re yekoyeko diaxive, silavê li wan dike û bi nêzîkayiyeke zêde li halê wan dipirse. Du rojnamevanên Ewrûpî jî li salonê ne, misêwa risman dikêþin. Pirtirîn jî yên Mesûd Barzanî û Celal Talabanî...
Gava çavê Celal Talabanî bi me dikeve, çavên wî diçirûsin, bi kenekî geþ ber bi me ve tê, xwiya ye qet texmîn nedikir ku di demek wiha de me li vê derê bibîne, em bixêrhatinê li hev dikin. Endamê Mekteba Siyasî ya PDK Selîm Soran li rex me ye, dixwaze me bi wî bide naskirin. Jê re dibêje »Tu hevalan dinasî?»Xwiya ye pir li hesabê wî nayê. Hema di cîh de bersîva wî dide: »Çon nanasim, axir emane biraderî qedîmî xoman in»(Çewa nanasim, axir ev biraderên kevin ê me bi xwe ne). Bi vê peyvê re em hemû bi hev re dikenin.
Em pirsa guftûgoyan ji Celal Talabanî dikin. Dide xwiyakirin ku ji Seddam gelek bê hêvî ye, wê guftûgo zû bi zû bi ser nekevin. Piþtre em pirsa çûna wî ya Tirkiyê û civîna Enternasyonala Sosyalîst jê dikin. Bi pesnekî bilind vê çûnê û civînê dipesinîne. Dide xwiyakirin ku gelek kes dîtine, bi rojnamevanan re rûniþtiye, di civînê de raporek li ser rewþa Kurdistanê xwendiye û di vî karî de gelek serkeftî bûye. Çentê xwe vedike, hin resmên xwe yên ji vê civîn û gerrê nîþanî me dide. Bi Wîlly Brand, Erdal Ênonu û hinên din re ye. Kêfxweþiya wî di risman de jî diyar e. Piþtî demekê civat radibe bi konvoyeke mezin ber bi Hewlêrê ve bi rê dikeve. Em jî piþtî wan diçin li sûka Þeqlawa digerin û hin nas û dostan ziyaret dikin.
Þeqlawa nehiyek tûrîstîk a þêrîn e ku di nav daran de wenda buye. Li gor herêmên din ên Kurdistanê hênik e. Ciyekî zozan e. Ne pir mezin e. Du otêlên mezin ên turîstîk tê hene. Lê nuha yek meqerê Yekîtiyê, ya din jî yê Partiyê ye. Xuya ye ev der, zêdetir ciyê turîstên ereb buye. Kuveytî û hin welatiyên din di wextê xwe de hatine havînên xwe li van deran derbas kirine. Lê îro, pêjna tûrîstan nayê. Herder meqerên pêþmergeyan e. Herkes çekdar e, peyatî yan bi makînan diçin û tên. Qasî em pê hesiyan, 136 meqerên pêþmergeyan li Þeqlawa hene. Bes yên Yekîtiyê li gor agahdariya wan di ser 50-yî re ne. Yek ji meqeran jî yê »Millî Turkmen Partîsî»ye ku serokê wan ajanê MIT-a tirkan, Muzaffer Aslan e. Pirbûna meqeran ne elametê baþbûnê, lê elametê nerêkûpêkîyê û anarþiyekê ye.

Civîna li Hewlêrê rojekê dajo

Berêvarê, hîn em li Þeqlawa ne, xeberek tê ku heyeta guftûgoyan ji Hewlêrê paþde vegeriyaye. Em tê digihîjin ku heyet çûye Hewlêrê heyeta hikûmetê jî hatiye, civînek 3-4 saetan bi hev re kirine, paþê heyeta hikûmetê gotiye ku wê vegerin, Bexdayê, divê ew jî bên Bexdayê û civînên guftûgoyan li Bexdayê dewam bikin. Di heyeta hikûmetê de Êzzet Êbrahîm, Tarik Azîz, Hasan Alî Mecîd hebûne. Hasan Alî Mecîd ew kes e ku di wextê xwe de biryara avêtina çekên kîmyayî ya ser Helebçê dabû. Loma di nav xelkê Kurdistanê de navê wî bûye Alî Kîmyawî.
Êvarê di riya xwe ya berê re em dizivirin Rewanduzê.
Heyeta guftûgoyan, di herdu rojên dawiyê de, haziriya xwe û çûna Bexdayê dike. Di vê navberê de em jî lez dikin ku serok û berpirsên hêzên siyasî berî çûna Bexdayê bibînin.
Di 8-ê tîrmehê de em diçin, li Serdawê Mesûd Barzanî dibînim, her wê rojê em vedigerin Þeqlawa, Samî Abdurrehman, Dr. Mahmûd Osman û hin ji berpirsyarên Yekîtiyê dibînin. Firsenda dîtina Celal Talabanî çênebe. Sibehî wê heyet biçe Baxdayê, di haziriya wê de ye.
Roja din di nehê mehê de heyet bi rê dikeve, diçe Bexdayê. Em jî diçin meqerê merkezî yê Partiya Komunîst a Iraqê, Azîz Muhammed û Kerîm Ahmed dibînin. Di van dîtinên xwe de bi hemû partiyan re bi dûr û dirêjî em li ser rewþa Kurdistana Iraqê, li ser guftûgoyan û rojên pêþ, li ser rewþ û guhertina dinyayê û herêmê û li ser rewþa hemû Kurdistanê dipeyivin. Ew, agahdariyan didin me, dîtinên xwe pêþkêþ dikin, em jî dîtinên xwe pêþkêþî wan dikin. Ez naxwazim li vir serê wê bêþînim, yekoyeko bahsa van civînan û axaftinan bikim. Çimkî gelek caran wê tekrar di wan de çêbibin. Lê dixwazim bi tevayî behsa guftûgoyan, tarîxa wan û çawa berpêþ hatine behsa wan bikim. Êro di çi qonaxê de ne, li ser wê rawestim ku kêm zêde di hemû civînên me de li ser wan hatin rawestandin.

Serîhildan û Teklîfa Guftûgoyan ji aliyê Hukumetê ve

Serîhildana vê dawiyê li Kurdistana Iraqê cara pêþîn li Ranyayê dest pê kir. Piþtî ku nêzî 300 pêþmerge li der û dora Ranyayê xuya bûn, xelkê sivîl ê Ranyayê di 3-yê adarê de serî hilda. Pêþmergan jî xwe gihandin dor û nav bajêr. Þer du rojan ajot, þerekî xwînawî bû. Di pêncê adarê de, esker û emn vekiþiya, bazda, Ranya hat rizgarkirin.
Di 8-ê mehê de xelkê Silêmaniyê serî hilda, piþtre hin pêþmergeyan xwe gîhandin bajêr. Lê bi serîhildaneke spontan ji emnê (muxaberatê) gelek kes hatin kuþtin, esker teslîm bûn, serokên esker û emnê yên mezin bazdan, ên mayî teslîm bûn. Xelkê esker nekuþtin, lê nêzî 850 casûsên îstîxbaratê hatin kuþtin. Silêmanî rizgar bû.
Di 9-ê adarê de, xelkê Koyê û Þeqlawayê serî hildan, bêyî þerekî xwînawî ev cîh rizgar bûn.
Di 11-ê adarê de Hewlêriyan serîhildan, bajar di çar seetan de rizgar kirin. serokên hikûmetê bazdan, yên mayîn teslîm bûn.
Berî Hewlerê di 10-ê mehê de Rewanduz, Diyana û qeza Sidîq rizgar bûn. Li van deran jî tu berxwedan a leþkerî çênebû, hemû teslîm bûn.
Di 13-ê adarê de Akre, Berdereþ û Amediye rizgar bûn. Di 14-ê adarê de Zaxo û Dihok ji aliyê serîhildana xelkê ve hatin rizgarkirin.
20-ê adarê yanî þeva Newrozê bi hezaran pêþmerge û ji 50 000-î zêdetir xelkê sivîl wek pêlên behrê ber bi Kerkûkê ve herîkin, di 21-ê adarê de gava roja sibeha newrozê hilat, Kerkûk bi piranî hatibû rizgarkirin. Þerê herî giran li herêma þirketa petrolê hatibû kirin. Gava ew der þikiya û cîh ket destê pêþmergeyan, derên din jî muqaweme sist kirin. Serokên emn û eskerî û îdarî yên mezin her tiþt di cîh de hiþtin û reviyan. Lê li dora Kerkûkê ji aliyê Mûsilê ve þer tu carî nesekinî, her dewam kir.

Mukerrem Talabanî teklîfa lihevhatinê tîne Kurdistanê

Hê destpêka biserketina serîhildanê bû, Mukerrem Talabanî, ku wezîr e di hikûmeta Iraqî de û heta niha çi teklîfên rejima Iraqî bûne wî bi xwe anîne ji kurdan re, hat Kurdistanê, Celal Talabanî û Mesud Barzanî dîtin, da diyarkirin ku Seddam Husên teklîfa guftûgo û lihevhatinê li kurdan dike.
»Sadam Husên dibêje»Mukerrem Talabanî got »ji cudakirina Kurdistanê pê ve kurd çi bixwazin em hazirin bi wan re guftûgoyê bikin.»Serokên kurdan fikirîn ku teklîf, teklîfeke baþ bû. Kurdan ji xwe cudakirin û serxwebûna Kurdistanê nedixwestin, ev yek di rewþa îro ya herêmî û cîhanî de mumkun nedidîtin. Madem ku Saddam, ji vê pê ve ji her tiþtî re hazir bû, îdî wan çi dixwest.
Lê baweriya wan bi Sadam nedihat, têr îqna nedibûn ku Saddam ji dil wê hazir be ku pirsa otonomiyek rastir yan cumhuriyetek federalî bi wan re munaqeþe bike û qebûl bike. Loma, xwiya bû tenê bi hatina Mukerem Talabanî dilê wan li cîh rûneniþt, xwestin heyetekê biþînin Bexdayê, ew raste rast ji devê hikûmetê û ji yê Saddam teklîfê bibihîzin.
Heyetek ji du kesan; endamê Mekteba Siyasî ya PDK Fazil Mutnî û yê YNK Ferîdun çûn Bexdayê û vegeriyan hatin, gotin; rast e hikûmetê ji me re gotiye ku, em hazir in rûnin, her tiþtî bi kurdan re munaqeþe bikin û pirsa kurdî ji binî safî bikin.
Li Kurdistanê bûyer wek babelîskê diguherin
Ev çûn û hatin di demek kurt de pêk hatin, lê bûyerên Iraqê û bi taybetî yên Kurdistana Iraqê ji van jî zûtir dihatin guhertin. Hê heyeta du kesan ne gihaþtibû Bexdayê, Saddam ordî ji baþûrê Iraqê gihand Kurdistanê.
Êrîþa ser bajarên Kurdistanê dest pê kiribû jî. Heyet li Bexdayê bû, þerekî xwînawî li Kerkûkê dibû. Li gor dihat gotin gava êrîþa ser Kurdistanê dest pê kir, ji bilî pêþmergeyên kevn tu kesên din þer nekirin. Çekdarên serokcahþan, ku di serîhildanê de rolek esasî lîstibûn, niha þer nedikirin vedikiþiyan; çekên giran li cîh dihiþtin, çekên sivik davêtin. Loma pêþmergeyên eslî li hember dijmin di parastina bajaran de bi tenê mabûn û qeweta wan têra parastina bajaran nedikir. Li gor Celal Talabanî digot, di þerê Kerkûkê de bes ji YNK 1 600 pêþmerge hatibûn þehîdkirin. Ordiya Sadam bi tank û topan, bi helîkopteran êrîþ dibir ser xelkê sivîl ê bajêr. Xanî, apartman û semt bi topan hildiweþandin. Dengê wê yekê di nav milet de belav bû ku Saddam çekên kîmyayî bi kar aniye.
Di encama van û gelek tiþtên din de, xelkê sivîl ê Kerkûkê, bi carekê rabû ji bajêr derket û berê xwe da çiyayan, pêþmerge nema karibû bajêr biparêze û di demek kin de di 27-ê adarê de Kerkûk ket destê dijmin. Ketina Kerkûkê, bi awakî xerab tesîr li gelê Kurdistana Iraqê kir, gel hemû bajar û warên din terk kir. Wek lehiyekê berê xwe da çiyayên Kurdistanê, ser tixûbên Êran û Tirkiyê. Hewlêr di 1-ê nîsanê de, Silêmanî di 4-ê nîsanê de ket destê dijmin. Pêþmerge paþde vekiþiya, heta qeza Selahadîn jî berda, lê berxwedana esasî hew karibû li çiyayê Sefîn ên piþt Þeqlawa saz bike. Di wan çiyayan de ordiya Saddam hat rawestandin. Li herêma Dihok û Zaxoyê, ji xwe qet erdên rizgarkirî nema. Gava heyet ji Bexdayê vegeriya Kurdistanê, rewþa Kurdistanê 180 derce bi vî awayî hatibû guhertin.
Piþtî heyeta du kesan ji Bexdayê vegeriya, cara pêþîn Cepheya Kurdistana Iraqê resmî civiya ku li ser pêþniyara hikûmeta Iraqî biryarekê bide: Kurdistan vala bûbû. Du milyon însan bi çol û çiya ketibûn. Serma bû, li çiyayan berf dihat, xwarin û derman tunebûn, êrîþek hov û dirindane li pey wan bû, cîh û warên ku wan vala dikirin ji aliyê ordiya ereb ve dihat talan û wêrankirin. Ji serma, birçîbûn, nexweþî, westan û tirsê rojê du hezar kes dimirin. Nêzî tevaya miriyan zarok bûn, jin bûn, kal û pîr bûn. Tirkiyê deriyê starê li wan venedikir, kontrola li ser tixûbê Êranê, bûbû bendek li ber pingara lehiya însanan, bi kîlometran însan li pey hev qor bûbûn. Hawar û gaziya kurdan li dinyayê olan dida, televîzyon û rojnameyên cîhanê dinya bi agahdariyên ji Kurdistanê bombaran dikirin, lê ne kes bi gazî û hawara kurdan ve dihat, ne hikûmetekê dengê xwe dikir, ne jî tu alîkarî ji kurdan re dihat.
Serokên kurdan fikirîn: Gelo ev çi bû, ma dikir wek Ermeniyan bê serê kurdan. Xwiya bû, li ber çavê hemû cîhanê bi milyonan însan wê bimirana, Kurdistan wê wek Ermenîstanê bibûya kavil. Wexta fikirandin û munaqeþek dûr û dirêj û bi aqlê selîm nemabû. Divê biryar bihata dayîn.

Heyeta kurdan diçe Bexdayê

Cepheya Kurdistana Iraqê di cîh de biryar da: Di serokatiya Celal Talabanî de, heyetek ji Samî Abdurrahman, Resûl Mamend û Neçîrvan Barzanî pêkhatî ber bi Bexdayê bi rê ket.
Wan hê biryara xwe didan, bêdengiya cîhanê jî çiriya, protesto ji hikûmet û dezgehên resmî û neresmî yên Ewrûpayê bilind bûn. Xaça Sor, rêxistinên mirovayî yên cîhanî, hikûmetan, dezgehên doktoran û yên din dest pê kirin alîkariya xwarin, derman, çadir, betanî û kincan rêkirin ji kurdan re. Lê wilo li kurdan hatibû ku, alîkarî ne bi rojan lê diviya bi seetan bigihîþta wan, roj û hefte pirr dereng bûn.
Ji ber vê yekê jî destpêkirina protesto û alîkariyan, biryara Cepheya Kurdistana Iraqê neguhart. Heyeta resmî ya guftûgoyan çû Bexdayê, Saddam dît, endamên heyetê yekoyeko Saddam maçî kirin, guftûgoyan dest pê kir.
Erê guftûgo resmî bûn, lê hemû civîn, çi bi endamên hikûmetê re çi jî bi Saddam re li ser esasên çarçewên giþtî dimeþiyan û þîfahî bûn. Zebt nedihatin girtin. Pirs bi berbiçavî, xal bi xal nedihatin munaqeþekirin. Li ser çerçewa otonomiyê û demokrasiyê dihat axaftin.
Heyeta kurdan çi dixwest Saddam digot »baþ e!»
Heyetê digot, kurd tiþtekî naxwazin, ji bilî otonomiyeke heqîqî. Saddam li wan vedigerand:
­Helbet, helbet ji xwe ne hewce ye em bi dûr û dirêjî munaqeþa vê yekê bikin. Beyana 11-ê adarê berî bîst salan di navbera me de hatiye îmzekirin. Yê ku ew beyan qebûl kiriye, ez bi xwe me. Em îro hazir in ku beyana 11-ê adarê bi guhertinek ber bi pêþ de qebûl bikin. Ji beyanê vir de 20 sal derbas bûne, divê ev dem jî bê hesabkirin û pêþketin tê de bên qebûlkirin. Em hazir in ji beyana 11-ê adarê zêdetir bidin.
Heyetê digot: Me divê demokrasî û azadîyek fireh li Iraqê hebe. Saddam peyva wan di devê wan de dibirî, digot:
- Lê çawa! Hîn berî ku hûn bêjin em bi xwe hazir in ku demokrasiyek heqîqî bînin Iraqê. Ne ku niha, hê ji berê de hikûmeta me li ser vê meselê rawestiyaye. Berî Þerê Xelîcê, ji bo bicîhkirina demokrasiyê li Iraqê me bi dûr û dirêjayî planek amade kiribû. Lê þer bi ser me de hat, nehiþt em vê plana xwe li dar xin. Lê îro þer xelas bûye, em difikirin û hazir in ku demokrasiyek rastîn bînin seranserî welêt.
Heyeta kurdan digot çi, Sadam digot rast e, wek we ye û ji daxwazên wan zêdetir jî pêþkêþ dikir.
Nexwe îdî kurdan çi dixwest? Ji xwe tiþtê ku wan dixwest jî ev bû.
»Lê»Sadam digot »em naxwazin ji kurdan bes bi terefekî re rûnin. Ji ber ku me biryar daye, em pirsa kurdî vê carê ji binî ve, bi her awayî safî bikin, em dixwazin bi hemû terefan re yanî bi Cephê re rûnin û divê di dereca herî bilind de guftûgo bimeþin.»Loma, dîtina Celal Talabanî ji bo Saddam Hûsên ne bes bû. Wî dixwest ew rûbirû bi Mesûd Barzanî re jî rûnê.
Kurd fikirîn ku ev daxwaz jî tiþtekî maqûl e. Him ji bo vê yekê, him jî ji bo xwe amadekirina ji bo guftûgoyan, heyetê biryar da ku vegere Kurdistanê.
Gava heyeta kurdan vegeriya Kurdistanê, li Bexdayê çi kirine, çi nekirine hemû neqil kirin. Cepheya Kurdistanê rûniþt projeyek li ser qanûna otonomiyê, li ser mesela demokrasiyê û li ser normalîzekirin û avakirina Kurdistanê hazir kir. Heyetek nuh hat tespîtkirin ku ji Mesûd Barzanî, Samî Abdurrehman, Resûl Mamend, Nûþîrwan û hin hevalên wan ên berpirsiyar pêk hatibû. Di destpêkê de Mesûd Barzanî bi xwe û PDK zêde dil nedikirin ku Mesûd Barzanî biçe Bexdayê. Lê hat gotin ku ji bo selametiya biserketina guftugoyan divê ew biçe. Di encamê de, heyeta Cepheya Kurdistana Iraqê, proja amadekirî girt û çû Bexdayê.

Guftûgo dirêj dajon

Guftûgoyên Bexdayê yên vê carê 42 rojan ajotin. Raya giþtî ya cîhanî û ya kurd tu carî hay jê nebûn ku di van 42 rojan de çi hatin gotin, çi hatin munaqeþekirin û çi hatin qebûlkirin. Car bi car di riya televizyon û rojnameyên Iraqê re hin Beyanên Mesûd Barzanî derdiketin, ku behsa bawerpêanîna bi Saddam dikir, bahsa wê yekê dikir ku heyeta kurdan doza tu garantiyek navnetewî li Iraqê nekiriye. »Çimkî»Mesûd Barzanî gotibû »garantiya esasî baweriya her du aliyan bi hevdu re ye.»
Heyet dereng diket; venedigeriya Kurdistanê di navberekê re ciyê otêla wan hat guhertin. Heta demekê di rojnameyên Ewrûpa de derket ku, hikûmeta Saddam dest daniye ser heyeta kurdan. Lê piþtre heyet xwiya bû, derket pêþberî rojnamevanan. Mesûd digot:
-Di gelek tiþtan de me li hev kiriye. Hin noxtên piçûk mane. Em hêvî dikin ku wê di demek kurt de peymana otonomiyê bê îmzekirin.
Di raya giþtî û ya kurdan de dihat gotin ku Mesûd Barzanî xeber rêkiriye pey Celal Talabanî ku were Bexdayê ku her çend nuxtên mayî jî bên munaqeþekirin û peyman bê îmzekirin. Lê li aliyê din dihat gotin ku Celal Talabanî jî daxwaz li Mesûd Barzanî kiriye ku vegere Kurdistanê, li hev rûnin, netîcên guftûgoyan muzakere bikin. Hê beyanên Mesûd Barzanî derdiketin ku li Bexdayê li hêviya Celal Talabanî ye, Celal Talabanî çû Êstenbolê, civîna Enternasyonala Sosyalîst. Piþtî civînê jî li wir mudetekî ma. Reîscumhûrê Tirkiyê Turgut Ozal, Erdal Ênonu û Suleyman Demîrel ziyaret kirin. Çend civîn bi rojnamevanan re kirin. Sefaretên hin welatên Ewrûpayê ziyaret kirin, heta hat behskirin ku nerehetiyek wî heye, çûye li nexweþxana Amerîka tedawî dibe. Bi vî awayî rojên Celal Talabanî yên li Tirkiyê zêde bûn. Di vê navberê de Mesûd Barzanî ji Bexdayê vegeriya Kurdistanê. Piþtre Celal Talabanî ji Tirkiyê vegeriya. Dr. Mahmûd Osman û Azîz Muhamed jî ji dervayî welêt vegeriyan Kurdistanê.

Saddam hemû sozên xwe jibîrkirine

Cepheya Kurdistana Iraqê li hev civiya, encamên guftûgoyan muzakere kirin. Xuya bû ku hikûmeta Iraqê ew soz û peymanên ku di destpêkê de dabûn kurdan, hemû ji bîr kirine; li hember proja Cepheya Kurdistana Iraqê, wê jî projek pêsniyar kiriye ku tu têkiliya wê bi dayina otonomiyê, bi avakirina demokrasiyê û normalîzekirin û veavakirina Kurdistanê nîne.
Di guftûgoyan de mesela demokrasiyê û ya tixûbê otonomiyê nehatibû zelal kirin. Hukûmetê qebûl nekiribû ku Kerkûk, Sincar, Þêxan, Xaneqîn û Mendelî têkevin nav tixûbên otonomiyê. Hukumetê, îddîa dikir ku piraniya rûniþtiyên van deran ne kurd lê ereb in.
Çimkî berî sê salan di 1988-an de hikûmeta Iraqê, qanûnek derxistibû ku ji bilî kurdên sunnî, hemû kurdên êzîdî, fileh û tirkmanên Iraqê û yên Kurdistanê ereb qebûl kiribûn. Digotin ev hemû ereb in.
Mesela normalîzekirina Kurdistanê, yanî vegera kurdan ser cîh û warên xwe, avakirina gund û bajaran, bes ji bo herêmên ku diket nav otonomiyê hatibû qebûlkirin. »Lê»hikûmetê gotibû, »herêmên ji aliyê ewleyî û stratejîk ve girîng divê ne di nav de bin.»Ev »lê»dikaribû bihata wê manê ku, divê veger ji bo ser hidûdê Sûriyê, Tirkiyê û Êranê çênebe û ev der ji nuh ve ava nebin. Xaneqîn û Mendelî, him li ser hidûdê Êranê bûn, him jî nêzî paytext (Bexdayê) bûn, ji aliyê ewleyî ve, nedibû kurdên feylî vegeriyana van herêman, divê kes venegeriyana herêmên petrolê. Mana xwe, bi »lê»yekê mesela normalîzekirina Kurdistanê, dihat pûçkirin û dibû cihê pêkenînê. A din hikûmetê, herêmên kurdî yên ne di nav otonomiyê de nexistibûn çarçeva normalîzekirinê. Di esasî de pirtirîn jî di van cihan de kurd hatibûn talankirin, wêrankirin û mihacirkirin. Erebên þîî û yên din li ser zevî û gundên wan hatibûn bicîkirin.
Hukumetê qebûl kiribû ku qanûneke otonomiyê derkeve, lê divê walî û qeymeqamên herêma otonomiyê bi merkezê ve girêdayîbûna, emin wek berê bi reîsêcumhur ve girêdayîbûna, ji bo parastina hidûdan ordî li Kurdistanê bimana, ji bo parastina ewleyî, îstîkrar û aramiyê pêþmerge bimana, lê bi wezareta hundurîn a hikûmeta merkezî ve bihatana girêdan.

Saddam hin þert danîbûn ber kurdan

Piþtî van hemûyan hikûmetê hin þert jî danîbûn ber kurdan.
* Bi îmzekirina peymanê re divê serokên hêzên kurdî (Mesûd Barzanî û Celal Talabanî jî tê de) wek wezîr di hikûmeta merkezî de cîh bistendana.

* Divê partiyên kurdî têkiliyên xwe ji hemû partiyên derveyî welêt û ji hemû dewletan û ji muxalefeta Iraqî (ku hikûmetê digot ev nokerên dewletên dijminên Iraqê ne) bibiriyana, ji nuha pê ve di riya Cepheya Iraqî re (ya ku di serokatiya BAAS-ê de nuha li ser hukme) têkilî bi derva re danîna.

* Divê Cepheya Kurdistanê beyanek derxista, hêzên muttefîk, Suriye, Êran Tirkiye, dewletên ereb yên din protesto bikira, siyaseta hikûmeta Iraqî bi her awayî tesdîq û teyîd bikira.

* Divê ji îmzekirina peymanê û heta mehekê pêþmergeyan çekên xwe yên sivik û heta du mehan çekên xwe yên giran teslîm bikirana.

* Roja peyman bihata îmzekirin, divê hemû radyoyên kurdan bihatana rawestandin.
Ev bûn tiþtên ku di guftûgoyên 42 rojan de hatibûn diyarkirin.

Cephê civîn li ser civînan kir, di nav xwe de civiyan, bi serokeþîran re, bi hin xelkên naskirî yên din re civiyan. Civînên wan deh panzde rojan ajotin, gelek dîtin û bîr û bawerî hatin munaqeþekirin. Bi tevayî du dîtin di nav kurdan de dihatin diyarkirin ku ev dîtin di nav hemû partiyan de û di nav xelkê de jî hebûn. Dîtinek ew bû ku digot divê em baweriya xwe bi dewletên xerîb, bi hêzên mitefiq, bi soz û peymanên wan neynin. Çimkî ew tu tiþtekî berbiçav, tu alîkariyek berbiçav naxin ber destê me. Ji bo me çêtir e ku em karibin bi Saddam re li hev bikin. Ji aliyekî de ew di tarîxa xwe de qasî îro tu carî wiha zeîf nebûye. Ku ne îro be û ku ne Saddamê niha be em nikarin peymanek maqûl bi kesî re bidin îmzekirin. Eger were û Saddam bikeve, yekî din têkeve þûna wî, wê wek Saddam ji dinyayê ne tecrîtkirî be, wê ewqas ne rûreþkirî û bê dost be. Emê wek demên kevin li hember wî bê dost û heval û tecrîtkirî bimînin. Miletê me jî piþtî van 30 salan, ewqas talan bûye, ewqas ji cîh û warên xwe hatiye rakirin, ewqas hatiye kuþtin, îdî taqet tê de nemaye. Hela vê þikestin û mihaciriya dawî, bi temamî ew perîþan kiriye. Hema çawa be jî em peymanekê bi Saddam re îmze bikin, milet vegere ser warê xwe, bi cîh bibe, rûyê aþtiyê bibîne, nema koç bike, bê kuþtin, ev jî îro ji bo me bes e.
Dîtinek din jî hebû digot erê belkî ev hemû kêm zêde rastiyên me ne, lê þertê ku Saddam dide ber me, ne mumkun e rehetî û aramiyê ji miletê me re bîne, rê nade ku miletê me bi dilrehetî vegere ser cîh û warên xwe, ne mumkun e ku baweriyekê di nav milet de peyda bike. Tiþtê ku Saddam ji me dixwaze ew e ku em û miletê me em hustiyê xwe dirêj kin ber kêra wî. Baþ e, em guftûgoyan bi hikûmetê re bidomînin, lê rewþa Saddam, ya miletê me û rewþ û mewqifê dinyayê, dewletên Ewrûpa li hemberî pirsa kurdî û li hemberî rejima Saddam û bi taybetî þexsê Saddam ne di wê noxtê de ye ku em hemû þertên giran ên Saddam qebûl bikin. Dinya serê Saddam dixwaze. Êro Saddam nikare êrîþê bîne ser me. Mutefîkan soz dane ku Saddam êrîþê bîne ser miletê kurd, mitefiq wê lêxin. Mutefîk daxwaz dikin ku em jî êrîþê nebin ser ordiya Saddam. Em ji xwe ne terefdarê wê yekê ne ku þer bikin. Miletê me, westiyaye, perîþan û derbeder bûye. Naxwaze þer bike, lê bi sed hezaran pêþmerge û çekdarên me hene. Êrîþ were jî em dikarin xwe biparêzin. Loma jî em zû bi zû hema rejîm çi da me jî, em qebûl nekin. Em muhawele bikin ku peymaneke maqûl îmze bikin. Mafekî durust ji bo miletê xwe bi dest xin.

Kurd projeke nuh amade dikin

Di encama munaqeþe û çûnûhatinên qasî panzde rojan de, ev her du dîtin herçî hebûnên xwe parastin jî, gîhaþtin wê yekê ku, pêþniyariya hikûmetê ya guftûgoyên 42 rojan neyên qebûlkirin û îmzekirin, ji dêvlê ve Cepheya Kurdistana Iraqê projeyeke nuh hazir bike ku tê de asgarî hedên li ser hemû meselên otonomiyê, meselên tixûb û yên demokrasiyê bên danîn û bi vê projê û vî hedê asgarî ve heyet biçe Bexdayê, dest bi dewreya duduyan ya guftûgoyan bike. Cephê bi her 8 partî û hêzên xwe ve îmze û qebûl kir ku eger ev hedê asgarî ji aliyê hikûmetê ve bê qebûlkirin, bila peyman bê îmzekirin, eger neyê qebûlkirin, bila neyê îmzekirin.
Heyet di meha tîrmehê de ber bi Bexdayê bi rê ket. Di heyetê de Mesûd Barzanî, Celal Talabanî, Samî Abdurrahman, Dr. Mahmûd Osman, Fuad Mahsûm û hin berpirsiyarên din hebûn. Li gor biryara cephê Celal Talabanî ne endamê heyetê bû. Lê ji bo du rojan wê bi heyetê re biçûna Bexdayê, bi hikûmetê û Saddam Husên re rûniþtana, ji wan re bidana nîþandan ku li ser guftûgoyan tu cihêfikirîn, di navbera partiyên cephê de nîne, bidana nîþandan ku heyeta di serokatiya Mesûd Barzanî de, temsîla hemû partiyên cephê dike û ev heyet dikare li ser navê wan, hemû guftûgoyan bimeþîne.
Jê pêþtir vê carê di heyeta kurdan de hin pisporên di warê huqûq, zimanê erebî û hin meselên din de jî hebûn.
Celal Talabanî sêçar rojan li Bexdayê ma, carek din bi Saddam Husên re rûniþt û vegeriya Kurdistanê. Piþtî çend rojan jî derket gerra xwe ya Ewrûpa ya ku destpêka wê Êngiltere bû.
Heta em ji Kurdistanê vegeriyan jî ku 15 roj di ser guftûgoyan re buhurî bûn, tu agahdariyên li ser lihevhatinek tevayî negiheþtin raya giþtî. Bes di hevdîtinek me de ya bi Celal Talabanî re piþtî ku ew ji Bexdayê vegeriya bû, xeberek hat ku heyeta kurd û hikûmetê li ser du nuxtan li hev kirine, lê nuxtên mayîn hîn hemû di munaqeþê de ne. Ew herdu nuxte ev bûn.
Hukumetê mesela normalîzekirina Kurdistanê vegera kurdan ser cîh û warên xwe, paþde rakirina ereban ji ser erdên kurdan, çi di herêma otonomiyê de be, çi jî ji dervayî otonomiyê be, qebûl kiriye.
Ya duduyan jî hikûmetê dev ji wê yekê berdaye ku bi îmzakirina peymanê re radyoyên kurdan bên rawestandin. Li gor lihevkirinê, heta rojnameyên kurdan dest bi weþanê bikin, wê radyo weþanên xwe bidomînin.
Ji roja çûyina xwe ya Kurdistanê û heta vegera xwe, ev agahdarî bûn ku di derheq guftûgoyan de gîhaþtibûn me. Loma jî dixwazim nivîsa xwe ya li ser çîrok û rewþa guftûgoyan li vir bibirim, cardin vegerim ser gera xwe ya li Kurdistanê, behsa wê yekê bikim ku me çi dîtin û çi bihîstin.

***